اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٥ - ٤ نظريه مختار

[٤]: نظريه مختار:

در موارد عموم سه عنصر وجود دارد:

١) ادات عموم؛

٢) مدخول ادات عموم؛

٣) كيفيت حكم عارض بر طبيعت.

با توجه به اين سه عنصر، دلالت بر خصوصيت عموم به يكى از چند حالت زير خواهد بود:

١. جايى كه خصوصيت عموم مدلول ادات است، مانند آنجا كه ادات عموم، افزون بر دلالت بر استيعاب صرف، بر خصوصيتى در استيعاب نيز دلالت كند، نظير «أى» كه بر استيعاب بدلى دلالت مى‌كند و «كل» كه بر استيعاب شمولى دلالت دارد. به همين دليل جمله «اكرم كل عالم» بر استيعاب شمولى استغراقى و جمله «اكرم أى عالم» بر استيعاب بدلى دلالت مى‌كند. بنابراين فرق بين اين دو جمله از ناحيه دلالت بر عموم استغراقى در جمله اول و عموم بدلى در جمله دوم، ناشى از اختلاف دلالت در اداتى است كه براى افاده عموم در هر يك از دو جمله به كار رفته است.

٢. جايى كه خصوصيت عموم، مدلول مدخول ادات است، نظير «اقرأ كل كتاب» يا «اقرأ كل الكتب». در اينجا همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود ادات به‌كار رفته براى دلالت عموم در هر دو جمله يكى است، لكن در يكى دلالت بر عموم استغراقى دارد و در ديگرى بر عموم مجموعى.

ادات «كل» بر استيعاب شمولى استغراقى دلالت دارد لكن شمول استغراقى به حسب نوع تكثّر مدخول ادات، معناى متفاوتى پيدا مى‌كند. آنجا كه مدخول ادات، طبيعت متكثر به تكثر افرادى است، به وسيله تنوين قابليت صدق بر فرد مّا پيدا كرده و نتيجه معناى «كل»- كه شمول استغراقى مدخول است- عموم استغراقى‌