اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٩١ - اقسام لحاظ ماهيت عندالحكم

در اين لحاظ تصورى، از آنجا كه حكايت براى تصور، ذاتى است، ذهن، هنگام تصور ماهيت، واقع منكشف آن صورت را نزد خود، حاضر مى‌بيند، و حكمى كه بر صورت بارمى‌كند، حكمى است كه بر وجود منكشف به‌وسيله آن صورت ذهنى بارمى‌كند.

در هنگام صدور حكم بر موضوع، تصورى كه از موضوع در ذهن حاضرمى‌شود، با «لحاظ تصورى» لحاظ شده است، و از آنجا كه وضع لفظ براى معنى نيز نوعى حكم بر معناست؛ بنابراين، معنى عندالوضع، به لحاظ تصورى در ذهن حضور مى‌يابد.

على هذا، آنچه در تقسيم لحاظ ماهيت به اقسام آن مورد نظر است، تقسيم لحاظ تصورى ماهيت عندالحكم عليها است.

اقسام لحاظ ماهيت عندالحكم:

پس از اين مقدمه، اكنون به بيان اقسام لحاظ ماهيت عندالحكم مى‌پردازيم:

لحاظ تصورى به ماهيت، عندالحكم عليها سه قسم است:

قسم اول: آنجا كه لحاظ تصورى به ماهيت، به گونه‌اى است كه هيچ قيدى با ماهيت لحاظ نشده، و آنچه مورد لحاظ تصورى قرار گرفته است، ماهيت تهى از هرگونه قيد و وصف زائد است، كه در اين صورت، لحاظ ماهيت، «لحاظ ماهيت لا بشرط قسمى» است، نظير لحاظ ماهيت «انسان» بدون قيد وجودى يا عدمى.

قسم دوم: آنجا كه لحاظ تصورى، به ماهيت همراه با وجود قيد است، نظير لحاظ ماهيت انسان مقيد به علم «الانسان العالم». اين قسم، «ماهيت بشرط شى‌ء» است.

قسم سوم: آنجا كه لحاظ تصورى، به ماهيت همراه با عدم قيد است، نظير لحاظ ماهيت انسان مقيد به عدم العلم «الانسان غير العالم». اين قسم، «ماهيت بشرط لا» است.