اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٩٣ - اقسام لحاظ تصديقى ماهيت

تصورى اقسام-، نمى‌توان براى اين اقسام، مقسمى پيدا كرد؛ زيرا فرض مقسم، متوقف بر لحاظ تصديقى و تعقل ثانوى اين اقسام است.

هنگامى كه اين لحاظها، يعنى «تصور ماهيت» را با تعقل ثانى مى‌نگريم، اقسام ذيل به دست مى‌آيند:

١) ماهيت لابشرط مقسمى كه ذات ماهيت خالى از قيد اطلاق و تقييد است؛

٢) ماهيت بشرط لا كه «ماهيت مقيده به قيد عدمى» است؛

٣) ماهيت بشرط شى‌ء كه «ماهيت مقيده به قيد وجودى» است؛

٤) ماهيت لابشرط قسمى كه «ماهيت مطلقه» است.

بنابراين، همان‌گونه كه ملاحظه شد، دو نوع ماهيت لابشرط قسمى داريم ماهيت لابشرط قسمى به لحاظ تعقل اول، كه اطلاق در آن قيد نيست، و ماهيت لابشرط قسمى به لحاظ تعقل ثانى، كه اطلاق در آن قيد است.

بنابراين، مورد نزاع در الفاظ طبايع، چنين است كه آيا موضوع‌له در الفاظ طبايع، طبيعت لابشرط قسمى معقول اول است كه طبيعت مطلقه به لحاظ تصورى در مرحله تعقل اول است كه اطلاق در آن قيد نيست، يا طبيعت لابشرط قسمى معقول ثانى، كه اطلاق در آن قيد است، امّا طبيعت لابشرط مقسمى معقول ثانى، كه ذات ماهيت مهمله غيرمقيده در عالم معقول ثانى است نبايد داخل محل نزاع باشد؛ زيرا در مسأله دو فرض بيشتر نيست يا آنكه لدى‌الوضع، اطلاق ماهيت تحت لحاظ رفته‌است كه همان ماهيت لابشرط قسمى معقول ثانى است، يا آنكه اطلاق ماهيت تحت لحاظ نرفته‌است كه همان ماهيت لابشرط قسمى معقول اول است، و جايى براى شق ثالث وجود ندارد.