هذا الكتاب» كه مستثنى در اينجا «فرد كتاب» است، چنين استثنايى بجا و معقول است؛ زيرا به استناد آنچه گفته شد، «كلِ» داخل بر جمع محلى به الف و لام بر استيعاب افرادى به لحاظ «ماده جمع» كه در اينجا «كتاب» است، دلالت دارد. از طرفى جمله «اقرأ كل الكتب» به معناى اين است كه «اقرأ هذا الكتاب و هذا الكتاب ... إلى آخر الكتب». بنابراين استثناى يك فرد از حكم عام مستثنى كه مفادش استيعاب افرادى است معقول و صحيح خواهد بود.

و نيز در آنجا كه گفته شود «اقرأ كل الكتب إلّا هذه الصفحة» يا «هذه الكلمة» اين گونه استثنا صحيح به نظر نمى‌رسد؛ زيرا اگرچه «كل» داخل بر «كتب» به لحاظ هيئت جمع، بر استيعاب اجزايى دلالت دارد، لكن اجزايى كه تشكيل دهنده هيئت جمع كبير- يعنى اعلى مراتب الجموع‌اند- همان مراتب جمع هستند و لذا «كل»، بر استيعاب اجزايى اين نوع از اجزاء- كه تشكيل دهنده اعلى مراتب جمع‌اند دلالت دارد. لكن اجزايى كه در جمع، اجتماع آنها مورد لحاظ نيست- اگرچه در واقع در تركيب جمع قرار دارند- مشمول دلالت «كل» بر استيعاب اجزايى نيستند؛ لهذا در جمله «اقرأ كل الكتب» چون صفحات كتاب يا كلمات و حروف آن در جمع «كتب» مورد نظر نيست، «كل الكتب» مفيد استيعاب به لحاظ آنها نخواهد بود، اگرچه بالالتزام داخل در مستوعب مى‌باشند. به همين جهت «اقرأ كل الكتب إلّا هذه الكلمة» يا «إلّا هذه الصفحة» از نظر عرف لغوى ناهنجار است؛ زيرا مستثنى‌منه، دلالت مطابقى و اوّلى بر استيعاب اين اجزاء ندارد تا با استثناء بخواهند اين اجزاء را از شمول مستثنى‌منه خارج كنند. آرى نظر به اينكه مستثنى‌منه عقلا شامل اين اجزاء مى‌شود، اين استثناء از نظر عقلى استثناء صحيحى است لكن همان‌گونه كه گفتيم از نظر عرف لغوى، نامطلوب و ناهنجار به نظر مى‌رسد.

اين ناهنجارى در استثناى جزء «يد» از «يدَين» در مثل «اغسل كلّ اليدين إلّا الأصابع» ديده نمى‌شود؛ زيرا همان‌گونه كه در گذشته گفتيم، «كلِ» داخل بر تثنيه محلى به الف و لام، به لحاظ ماده و به لحاظ هيئت تثنيه، دلالت بر استيعاب اجزايى مدخول‌