اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٥٦ - فرض اول مفهوم، تمام مورد افتراق عام با منطوق را شامل شود

دليلى با منطوق خود مى‌گويد «تستحب قرائة القرآن بالصوت الحسن» كه به عموم خود، صوت حسن غنايى و غير غنايى را شامل مى‌شود- بنابراين كه صوت حسن اعم از غناء است- مفهوم اين منطوق چنين است «يجوز الصوت الحسن- غناءً كان أو غيره- فى غير القرآن»- بملازمة الاولوية، أو بملازمة المساواة على أدنى تقدير-.

در اين مثال فقهى ميان عام و منطوق، عموم من وجه است، همان‌گونه كه ميان عام و مفهوم نيز اين چنين است.

اين حالت نخست از قسم سوم كه بين عام و منطوق عموم من وجه است- و مفهوم در آن لازم اصل منطوق است- نيز دو صورت دارد:

فرض اول: مفهوم، تمام مورد افتراق عام با منطوق را شامل شود

آنجا كه مفهوم تمام مورد افتراق عام با منطوق را فرا بگيرد به گونه‌اى كه تخصيص عام به‌وسيله منطوق و مفهوم موجب سقوط كامل دليل عام بشود، و در نتيجه امكان‌پذير نباشد. به خلاف عكس آن يعنى تقديم عام بر منطوق كه موجب سقوط كامل دليل منطوق نمى‌شود. نظير آنكه عام بگويد: «اكرم العالم» و منطوق بگويد «لا تكرم العادل» و مفهوم بگويد «لا تكرم غير العادل» در اين صورت، مفهوم، تمام مورد افتراق عام با منطوق- كه عالم غير عادل است- را فرا گرفته و در نتيجه چنانچه عام به‌وسيله منطوق و مفهوم- هر دو- تخصيص بخورد موردى براى آن باقى‌نمانده و به طور كامل ساقط خواهد شد، بنابراين تقديم منطوق و مفهوم بر عام ممكن نيست، در حالى كه تقديم عام بر منطوق موجب سقوط كامل دليل منطوق نمى‌شود.

بنابر نظر استاد شهيد در اين صورت، ابتدا عام را به‌وسيله مفهوم تخصيص‌مى‌زنيم و سپس با باقى‌مانده عام، منطوق را تخصيص مى‌زنيم كه نتيجه آن در مثال فوق چنين است كه ابتدا عموم «اكرم العالم» به‌وسيله مفهوم يعنى «لا تكرم غير العادل» تخصيص مى‌خورد و در نتيجه «اكرم العالم» به عادل اختصاص پيدا مى‌كند؛ زيرا غير عادل از آن خارج شده است و سپس منطوق كه «لا تكرم العادل» است به‌وسيله باقى‌مانده عام‌