اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٨٣ - بخش دوم دلالت استثناء متصل به عمومات متعدد به لحاظ مستثنى

و چنانچه مقتضاى معناى حقيقى با مقتضاى ادات استثناء متفاوت باشد و آنچه با مقتضاى ادات استثناء سازگار است معناى مجازى باشد مثلا اقتضاى ادات استثناء به لحاظ اتصال به جمله اخيره و تعدد جمل از نظر موضوع و محمول ظهور در رجوع به خصوص جمله اخيره است و مقتضاى معناى مجازى نيز همين است، در حالى كه مقتضاى معناى حقيقى رجوع به تمام جمل سابقه است در اينجا نظر به تعارض دو ظهور:

١) ظهور استثناء در رجوع به جمله اخير؛

٢) ظهور مستثنى به سبب اصالةالحقيقة در رجوع به جميع جمل.

كلام نسبت به شمول جمله ما قبل از اخير دچار اجمال مى‌شود، و نمى‌توان استثناء را به بيش از جمله اخير ارجاع داد.

و آنجا كه تعدد معناى محتمل ناشى از اشتراك لفظى است آنجا كه مقتضاى ادات استثناء رجوع به جمله اخيره است همان قرينه‌اى كه اقتضاى رجوع ادات استثناء به خصوص جمله اخير دارد، خود، قرينه معينه آن معنايى است در مستثنى كه اقتضاى رجوع به خصوص جمله اخير دارد، و آنجا كه مقتضاى ادات استثناء رجوع به تمام جمل سابقه است قرينه‌اى كه موجب رجوع ادات به جميع جمل سابقه است خود، قرينه معينه معنايى است در مستثنى كه اقتضاى رجوع به جميع جمل سابقه دارد.