اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٥ - چگونگى دلالت بر مبناى مختار

٢) كثرت اجزايى مدلول هيئت جمع، يعنى مفهوم «مازاد على الاثنين» يا «ثلاثه فمازاد» كه اجزاى آن، افراد تشكيل دهنده ثلاثه فمازاد مى‌باشند؛

٣) كثرت افرادى مراتب جمع و انواع جموع كه هيئت جمع بر آنها دلالت دارد، البته دلالتى از نوع دلالت طبيعت صرفه بر افراد خويش.

مدخول الف و لام، متضمن اين كثرات سه‌گانه- كه نخستين آنها مدلول ماده جمع، و دو مورد ديگر آنها مدلول هيئت جمع است- مى‌باشد.

امّا اگر الف و لام كه مفيد تعيين است بر آن داخل نمى‌شد، مفاد مدخول عبارت بود از:

١. افراد نامتعين از ماده جمع «عالم در مثال علماء» كه مدلول ماده جمع است؛

٢. «مازاد على الاثنين» از مدلول فوق، يعنى افراد نامتعين ماده جمع كه در مثال فوق «عالم» است. اين «مازاد على الاثنين» نيز خود نامتعين بوده و ميان مصاديق و مراتب گوناگون «مازاد على الاثنين» مردد است.

با دخول الف و لام- كه بنابر آنچه در گذشته بيان شد مفيد تعين معهود بالتعين الذاتى و يا به عبارتى همان اعلى مراتب جمع است- در اينجا مدلولى عقلى كه نتيجه استلزام عقلى است به وجود مى‌آيد. اين مدلول عقلى، همان استيعاب مدخول الف و لام است، بدين معنا كه با دخول الف و لام بر هيئت جمع، اين هيئت تركيبى، مفهوم «كل» يا «همه» را نسبت به كثرت نهفته در مضمون خود خواهد داشت. در نتيجه با دو لحاظ متفاوت، دو افاده متفاوت مى‌نمايد. يعنى به لحاظ افراد «ماده جمع» و نيز مصاديق و مراتب جمع، افاده استيعاب افرادى، و به لحاظ اجزاى مفهوم هيئت جمع- يعنى «ثلاثه فما زاد» يا «مازاد على الاثنين»- افاده استيعاب اجزايى مى‌كند.

هرگاه «كل» بر جمع محلّى به الف و لام داخل شود، اين استيعاب عقلى كه لازمه تعين اعلى مراتب الجموع است، مدلول «كل» خواهد بود و بدين ترتيب مدلول دالّ لفظى يعنى «كل» مى‌شود.