اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٤ - ٣ نظريه استاد شهيد(رحمه الله)

[٣]: نظريه استاد شهيد (رحمه الله):

استاد شهيد معتقدند:

«عموم هر مفهوم، از آن نظر كه عموم است قابليت هر يك از اقسام سه گانه را دارد. مثلًا عموم مفهوم «عالم» مى‌تواند فى ذاته استغراقى؛ يا بدلى؛ يا مجموعى باشد و آنچه بر هر يك از اين خصوصيت‌ها دلالت مى‌كند، اداتى است كه بر مفهوم وارد مى‌شود و بدليت يا استغراقيت و يا مجموعيت آن را مى‌فهماند. مثلًا در «كل عالم» شموليت را و در «أى عالم» بدليت را از ادات مى‌فهميم»[١].

به نظر ما اين مطلب محل اشكال است؛ زيرا:

١. اگر بتوان ادعا كرد كه استغراقيت يا بدليت از ادات فهميده مى‌شود، مجموعيت بطور قطع از ادات فهميده نمى‌شود؛ زيرا ادات «كل» در هر يك از مجموعيت و استغراقيت به كار برده مى‌شود و افاده مجموعيت يا استغراقيت نمى‌كند، بلكه مجموعيت يا استغراقيت مربوط به مدخول آن است. در «لاتكرم عالماً» و «لاتكرم أى عالم» به رغم وجود ادات دالّ بر بدليت در عبارت دوم و عدم آن در جمله اول، هر دو جمله بر شموليت و استغراق دلالت مى‌كنند. بنابراين بدليت يا مجموعيت يا استغراقيت، الزاماً مدلول ادات نيست؛ زيرا در مواردى كه اشاره شد، نه وجود ادات و نه عدم آن، تعيين كننده خصوصيت عموم نيست.

٢. در مواردى به رغم عدم وجود ادات عموم، عموم خاصى فهميده مى‌شود. مثلًا در «اكرم عالماً» عموم بدلى فهميده مى‌شود، با آنكه ادات دال بر عموم در اين‌جا به كار نرفته است. نتيجه مى‌گيريم كه خصوصيت عموم هميشه ناشى از دلالت ادات نيست، بلكه احياناً از خصوصيت مدخول ادات نشأت مى‌گيرد.

[١] . همان، ص ٢٢٤.