اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٣ - ٢ نظريه محقق عراقى(رحمه الله)

«تفسير تفاوت بين عموم استغراقى و عموم بدلى بر اساس تفاوت در مدخول- به نحوى كه محقق عراقى فرمود- مبتنى بر تفسيرى است از عموم كه آخوند ارائه داده، و عموم را به معناى استيعاب مفهوم نسبت به افراد خويش تفسير نموده‌است. لكن بر مبناى تفسيرى كه ما- يعنى استاد شهيد- از عموم ارائه كرديم و آن را به معناى استيعاب يك مفهوم نسبت به افراد مفهومى ديگر دانستيم، اين نظريه در تفسير تفاوت صحيح نخواهد بود؛ زيرا بر مبناى تفسير ما، آنجا كه مدخول نكره باشد، چنين نيست كه الزاماً عموم بدلى را نتيجه دهد بلكه عموم در اين صورت مى‌تواند بدلى باشد و مى‌تواند استغراقى باشد. مثلا در آنجا كه بگوييم «اكرم كل رجل» عموم استغراقى است، على‌رغم آنكه مدخول ادات نكره‌است و عكس آن نيز صحيح است بدين صورت كه مدخول ادات نكره نبوده، بلكه مشتمل بر الف و لام دال بر جنس باشد و معذلك عموم آن عموم بدلى باشد، نظير «اكرم أى العلماء شئت».

و امّا اگر تفاوت بين عموم مجموعى و استغراقى، به كيفيت تعلق حكم به موضوع به لحاظ تعدد يا وحدت حكم تفسير شود- كه همان سخن مرحوم آخوند است- اشكالش در گذشته توضيح داده شد»[١].

اشكال استاد شهيد بر محقق عراقى وارد است، لكن مبتنى دانستن ورود اين اشكال بر تفسيرى كه استاد از عموم ارائه مى‌كنند دليلى ندارد؛ زيرا اين اشكال بر مبناى تفسيرى كه ما براى عموم ارائه داديم نيز بر محقق عراقى وارد است.

توضيح اينكه اگر عموم به معناى استيعاب باشد، در «اكرم كل رجل» به‌رغم آنكه مدخول ادات نكره است، ادات عموم كه افاده استيعاب مى‌كند استيعاب شمولى را افاده مى‌كند. در حالى كه در «اكرم أى العلماء شئت» با آنكه مدخول ادات نكره نيست، ادات افاده استيعاب بدلى مى‌كند.

[١] . بحوث فى علم الاصول، ج ٣، ص ٢٢٣.