اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٧٤ - \* بيان استاد شهيد(رحمه الله) در وجوه تقديم مفهوم بر عام

- وجه دوم:

آنجا كه اطلاق حكم در يك دليل با اطلاق موضوع در دليل ديگر تعارض كند، اطلاق حكم بر اطلاق موضوع مقدم مى‌شود، و در مانحن‌فيه برگشت اطلاق مفهوم به اطلاق حكم است در حالى كه اطلاق در دليل عام اطلاق در موضوع است و لذا اطلاق مفهوم كه اطلاق حكم است بر اطلاق عام مقدم مى‌شود.

توضيح حكمى‌بودن اطلاق مفهوم چنين است كه مفهوم بر اطلاق در توقف و عليت مبتنى است؛ زيرا بدون اطلاق در توقف جزاء بر شرط و عليت شرط نسبت به جزاء مفهوم وجود نخواهد داشت. و اطلاق در توقف جزاء بر شرط به معناى اطلاق جزاى متوقف بر شرط است، مثلًا قضيه شرطيه «اكرم العالم اذا كان عادلا» در آنجا بر مفهوم يعنى «لا تكرم العالم ان لم يكن عادلا» دلالت خواهد داشت كه حكم وارد در جزاء- يعنى وجوب اكرام عالم- در همه حال و يا همه افرادش بر عادل بودن عالم توقف داشته باشد كه نتيجه‌اش اين است كه عادل بودن عالم نسبت به وجوب اكرام، عليت مطلق- كه انحصار عليت را نتيجه مى‌دهد- داشته باشد، تا با انتفاى شرط «عالم عادل»، مشروط- كه «وجوب اكرام» است- منتفى‌گردد، وگرنه جمله شرطيه بر انتفاء عندالانتفاء دلالت نخواهد داشت.

بنابراين مفهوم قضيه شرطيه به اطلاق جزاء برمى‌گردد كه همان اطلاق حكم است، در حالى كه اطلاق در دليل عام اطلاق موضوع است؛ زيرا در قضيه «اكرم العالم» اطلاق يا عموم موجود در «العالم» است كه با اطلاق مفهوم تعارض مى‌كند؛ بنابراين بر اساس قاعده تقديم اطلاق حكم بر اطلاق موضوع اطلاق مفهوم مقدم خواهد شد.

استاد شهيد براين وجه ايراد مبنايى مى‌گيرند كه تقدم اطلاق حكم بر اطلاق موضوع را- عند تعارض الاطلاقين- نمى‌پذيريم؛ زيرا دليلى بر آن قائم نيست و موضوع بودن يك طرف تعارض، و حكم بودن طرف ديگر، تقديم اطلاق طرف دوم را بر اطلاق طرف‌