اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٧٣ - \* بيان استاد شهيد(رحمه الله) در وجوه تقديم مفهوم بر عام

استاد شهيد بر اين وجه دو ايراد مى‌گيرند:

١) اين وجه نمى‌تواند توجيه صحيحى براى تقديم مفهوم بر عام باشد؛ زيرا معناى تقديم مفهوم بر عام اين است كه جنس حكمى كه در عام بر موضوع آن بار شده است «وجوب الاكرام به طور كلى» از حصه‌اى از موضوع عام يعنى «عالم فاسق» منتفى شود و حكم وجوب اكرام به عالم عادل اختصاص يابد، در حالى كه مفاد وضعى ادات شرط تنها تقييد حكم عام به «عالم عادل» است و نتيجه اين تقييد بيش از اين نيست كه در مورد انتفاى قيد، جنس حكم اجمالًا منتفى است؛ زيرا در غير اين صورت لغويت تقييد لازم مى‌آيد، لكن تقييد مذكور انتفاى مطلق جنس حكم را در مورد انتفاى قيد و اختصاص حكم را به مورد وجود قيد «حصه عالم عادل» نمى‌رساند، و لذا آنجا كه انتفاى حكم عند انتفاء الشرط قدر متيقنى داشته‌باشد نظير «عالم متجاهر به فسق» در مثال مذكور، مفهوم بر بيش از نفى حكم عام در مورد قدر متيقن نمى‌تواند دلالت كند؛

٢) حقيقت اين است كه ظهور ادات شرط در تقييد، انتفاى اجمالى جنس حكم در صورت انتفاى قيد را- آن چنان كه در بالا فرض شد- نيز نمى‌رساند؛ زيرا تنها دلالتى كه ادات شرط دارد تقييد شخص حكم در جزاى جمله شرطيه به شرط آن است، و با احتمال تعدد حكم موجود در قضيه شرطيه با حكم موجود در عام هيچ‌گونه تنافى و تضادى بين مفهوم و عام وجود نخواهد داشت تا تقديم مفهوم بر عام و تخصيص عام به‌وسيله مفهوم لازم‌آيد، مگر آنكه به دليلى اتحاد دو حكم ثابت شود، كه در صورت ثبوت وحدت حكم بين عام و جمله شرطيه، همان شرط مذكور در منطوق قضيه شرطيه براى تقييد حكم عام كافى است و نيازى به استناد به مفهوم براى تقييد عام نيست؛ لذا در اين صورت به فرض آنكه مفهومى نيز در كار نباشد عام به‌وسيله شرط مذكور در قضيه شرطيه تخصيص خواهد خورد.