اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٣٩ - اشكال محقق اصفهانى(رحمه الله)

٣. جواب اشكال سوم: اينكه فرمودند قيد آليت و استقلاليت فصل است يا عرض؟ جواب اين است كه اين تقسيم بندى در ماهيات حقيقيه جارى است نه در امور اعتباريه، و فرض اين است كه قيد استقلال و عدم استقلال، قيدى است كه در وضع- يعنى اعتبار معتبر كه واضع است- منظور مى‌گردد و قيد اعتبار، امرى اعتبارى است، نه فصل است و نه عرض.

البته در مرحله دوم پس از اعتبار، كه مرحله حكايت حقيقى و مرحله استعمال است، آليت، فصل حكايت آلى- يعنى حكايت حرف از معناى خويش- و استقلاليت نيز فصل حكايت اسم از معناى خويش است. در اين مرحله، جنس- كه ذات حكايت حقيقى است- با فصل خويش- كه آليت يا استقلاليت است- همراه و هم مرتبه و همزمان‌اند و اشكالى از اين ناحيه وارد نيست.

بنابراين هيچ يك از اشكالات محقق نايينى بر محقق آخوند در نظريه آليت استعمالى وارد نيست.

اشكال محقق اصفهانى (رحمه الله):

محقق اصفهانى نظريه آليت استعمالى را نمى‌پذيرد و اشكال عمده آن را در اين نكته مى‌داند كه لازم اتحاد معناى اسم و حرف بالذات، و تفاوت آنها به حسب لحاظ، اين است كه ذات معناى اسم و حرف، هيچ‌گونه تعدّد و تفاوتى با يكديگر نداشته باشند.

نتيجه اين لازم اين است كه همان‌گونه كه معناى واحد در ذهن به دو گونه حرفى و اسمى؛ يا وجود لا فى نفسه و وجود فى نفسه موجود است، در خارج نيز به همين دو گونه- يعنى وجود لا فى نفسه و وجود فى نفسه- موجود باشد. در حالى كه وجود خارجى معناى حرفى، جز به نحو وجود لا فى نفسه، معقول و متصور نيست.

معظم له چنين مى‌فرمايد:

إنّ الإسم والحرف، لو كانا متحدى المعنى وكان الفرق بمجرد اللحاظ الاستقلالى والآلى لكان طبيعى المعنى الوحدانى قابلا لأن يوجد فى الخارج على نحوين كما يوجد فى الذهن‌