اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٥٩ - عنصر سوم هيئت جمع

٢) آيا مدلول وضعى هيئت جمع معناى اسمى است يا معناى حرفى؟ پاسخ اين سؤال نيز از پاسخ سؤال فوق روشن شد؛ زيرا مفهوم «مازاد على اثنين» مفهومى اسمى بوده و متبادر از هيئت جمع نيز جز اين معنا نيست.

ممكن است ادعا شود هيئت جمع براى نسبت استيعاب سه و بيشتر افراد ماده جمع وضع شده است، بنابراين موضوع‌له هيئت جمع معناى حرفى و نسبى است.

اين ادعا نادرست است؛ زيرا:

١. با تبادر و گفتار اهل لغت در تبيين معناى هيئت جمع كه مؤكد اين تبادراست، منافات دارد.

٢. مى‌توان اسم دال بر معناى هيئت جمع را جايگزين هيئت جمع ساخت و بالوجدان شاهد عدم تفاوت معنا بود. مثلًا به جاى آنكه گفته شود «اكرم العلماء» بگوييم «اكرم ما زاد على الاثنين من افراد العالم» و وجداناً شاهد باشيم كه همان معنا را مى‌دهد، اين خود مؤيد ديگرى بر اسمى بودن معناى هيئت جمع است.

٣. معناى نسبى از آنجا كه وجودى متشخص و جزئى است، متقوم به طرفين است. به همين جهت طرف معناى نسبى، نمى‌تواند معنايى مردد و غيرمتشخص باشد. در حالى كه مدلول هيئت جمع- بنابر نسبى بودن- نسبت استيعابى سه و بيشتر افراد ماده جمع است، و طرف آن- كه سه و بيشتر افراد ماده است- غيرمتعين و مردد بين مصاديق كثيره است.

٤. با تحليل صيغه جمع نظير «علماء» ملاحظه مى‌كنيم كه در برابر دو دالّ كه هيئت جمع و ماده جمع است يعنى هيئت فُعلاء و ماده عالم، تنها دو مدلول وجود دارد يكى طبيعت «عالم» كه مدلول ماده جمع است و ديگرى مفهوم تعداد «مازاد على الاثنين» كه مدلول هيئت جمع و مفهومى اسمى است. از اين تحليل مى‌توان به عنوان منبّه وجدان لغوى كاشف از اسمى بودن معناى هيئت جمع استفاده كرد.

٥. آنچه مى‌تواند اسمى بودن معناى هيئت جمع را روشن كند اين است كه مصاديق جمع در خارج همگى معانى اسميه‌اند در حالى كه در محل خود گفتيم‌