اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٠٦ - نقد نظريه آخوند و استاد شهيد(رحمهما الله) در تعريف عموم

اشكال بر آخوند (رحمه الله):

مخدوش بودن تعريف آخوند بدين جهت است كه مقصود در اينجا تعريف عمومى است كه لفظ عموم- فى نفسه- بر آن دلالت مى‌كند نه آنچه از مدخول لفظ عموم فهميده مى‌شود. در حالى كه تعريف آخوند، به مفهوم مدخول لفظ عموم نظر دارد و در حقيقت، تعريفِ مدخولِ لفظ دال بر عموم است نه تعريف خود عموم.

اشكال بر استاد شهيد (رحمه الله):

خدشه‌اى كه بر تعريف استاد شهيد وارد است اضافه بر همان اشكال تعريف آخوند، اين است كه:

\* اولًا: استيعاب مفهومى، افراد مفهوم ديگر را معنى ندارد، مگر آن كه مفهوم نخست خود استيعاب باشد كه برگشتش به استيعاب عارض بر مفهوم واحد است. و روشن است كه در اين صورت استيعاب المفهوم لافراد مفهوم آخر صدق نمى‌كند، بلكه استيعاب مفهوم لافراده صادق است، و برگشت آن به همان تعريف آخوند است؛ زيرا در غير اين صورت دو فرض متصور است:

١. مراد از استيعاب يك مفهوم توسط مفهومى ديگر، اين باشد كه مفهوم اول داراى نوعى تكثر است و مفهوم دوم بر همه آن تكثرات صادق است. لازمه آن، تساوى مصداقى يا وحدت به حمل شايع مفهومين است. چنين معنايى از استيعاب، در واقع به معناى استيعاب جميع ما ينطبق‌عليه هر يك از دو مفهوم توسط ديگرى است. در نتيجه به همان معناى مذكور در تعريف آخوند برخواهد گشت، يعنى «شمول المفهوم لجميع ما يصلح أن ينطبق عليه».

٢. اين است كه مراد از استيعاب يك مفهوم توسط مفهومى ديگر، اتحاد دو مفهوم با يكديگر در عالم مفهوميت و به اصطلاح، اتحاد آنها با يكديگر به حمل اولى‌است. اين مطلب نيز ربطى به استيعاب ندارد بلكه از مقوله اتحاد مفهومى است كه خارج از بحث عموم است.