و به‌طورى كه در فصل سابق ذكر نموديم كه‌ بِسْمِ اللَّهِ^ هر سوره متعلق به خود آن سوره است، در اين‌جا نيز متعلق به‌ سَبَّحَ لِلَّهِ‌ است. و از آن استفاده مسلك اهل حق شود در مسأله جبر و تفويض، زيرا كه هر دو نسبت، يعنى نسبت به اسم اللَّه كه مقام مشيت فعليه است، و به اشياى موجود در سماوات و ارض، [را] داده است، به‌طور لطيفى كه غايت كشف ارباب شهود و معرفت است. و تقديم انتساب به مشيت اللَّه براى افهام قيّوميت حق و تقديم جنبه يلى اللَّه بر جنبه يلى الخلق است. و اگر مخافت تطويل نبود، بيان حقيقت تسبيح و استلزام آن تحميد را، و اين‌كه هر تسبيح و تحميدى از هر مسبّح و حامدى براى حق واقع مى‌شود، و بيان تسبيح و تحميد براى اسم اللَّه و به اسم اللَّه، و بيان اختصاص دو اسم مبارك «العزيز الحكيم» و بيان نسبت آنها با «اللَّه»، و فرق بين الله مذكور در «تسميه» و الله مذكور در آيه شريفه‌ سَبَّحَ لِلَّهِ‌، و بيان «سماوات» و «ارض» و آنچه در سماوات و ارض است، به حسب اختلاف مسالك اهل معرفت و فلسفه، و بيان‌ هُوَ در اين آيه شريفه و فرق آن با هُوَ در آيه شريفه‌ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را مى‌نموديم به مشرب احلاى عرفانى؛ ولى در اين اوراق ملتزم هستيم كه به اجمال و اشاره قناعت كنيم.

و اما آيه شريفه دوم‌ [١]: اشاره است به مالكيت حق- جلّ جلالُه- ملكوت سماوات و ارض [را]، كه [به‌] تبع اين مالكيت و احاطه سلطنت و نفوذ قدرت و تصرفْ احيا و اماته و ظهور و رجوع و بسط و قبض واقع مى‌شود. و اين نظر استهلاك و اضمحلال جميع تصرفات و تدبيرات است در تصرف و تدبير حق كه منتهاى توحيد فعلى است؛ و از اين جهت احيا و اماته را- كه يا يكى از مظاهر بزرگ تصرفات ملكوتى است، و يا جميع قبض و بسط است- به خود مالكيت ذات مقدس نسبت داده است. و با آن‌كه احيا از شؤون رحمانيت است و اماته از شؤون مالكيت، نسبت هر دو را به مالكيت منسوب فرموده، ممكن است براى يك نكته بزرگ عرفانى باشد، كه آن استجماع هر اسمى است‌

[١] لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ؛ «اوراست پادشاهى آسمان‌ها وزمين. زنده مى‌كند و مى‌ميراند، و او بر هر كارى تواناست». (الحديد (٥٧): ٢)