و تعريف دوم اعم است از اوّل در صورتى كه «ذكر» به معنى قول باشد؛ چنانچه متفاهم عرفى است؛ زيرا كه «تنبيه» اعم است از قول و كتابت و حكايت، و غير آن از ساير طرق تفهيم. و اگر «ذكر» اعم از قول باشد، چنانچه مطابق لغت است، مرجع هر دو تعريف به يك امر برگردد، و مفاد اخبار نيز دلالت بر اين دو تعريف دارد. مثل ما في مَجالس الشيخ فى حديث أَبِي اْلأسْوَدِ، في وَصِيَّةِ النَبيّ- صلّى اللَّه عليه وآله- لأبي ذَرٍّ- رضوان اللَّه عَليهِ- وَفيهِ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا الْغِيبَةُ؟ قَالَ:

«ذكرك أخاك بما يكره»

. قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ الَّذِي يُذْكَرُ بِهِ؟ قَالَ: «

إعلم أنك إذا ذكرته بما هو فيه، فقد اغتبته؛ و إذا ذكرته بما ليس فيه، فقد بهته» [١].

حضرت ابى‌ذر گويد: «گفتم: اى رسول خدا، چيست غيبت؟ فرمود:" ذكر تو است برادر خود را به چيزى كه مكروه است." گفتم:" يا رسول اللَّه، اگر باشد در او آنچه ذكر شده، غيبت است؟" فرمود:" اگر باشد غيبت است؛ و اگر نباشد تهمت است"».

و در نبوى مشهور وارد است:

«هل تدرون ما الغيبة؟»

فقالُوا: اللَّه وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قالَ:

«ذكرك أخاك بما يكره ...» [٢]

إلى آخره. و اين برگشت كند به معنى اوّل، بنابر متفاهمِ عرفىِ معنى «ذكر»؛ يا معنى دوم، بنابر اعميّت «ذكر» از قول. و غايب بودن برادر را نفرمود، زيرا كه از مفهوم غيبت معلوم بوده و محتاج به ذكر نبوده. و برادر نيز معلوم است كه برادر ايمانى است نه نسبى.

و ما يَكرَه عبارت است از چيزهايى كه نقصان عرفى است.

و «قصد انتقاص و مذمت» گرچه در حديث شريف ابى‌ذر، و نبوى مشهور، مذكور نيست، وليكن از فحواى كلام متفاهم مى‌شود؛ بلكه صدر روايت ابى‌ذر دلالت بر آن [دارد] و مستغنى از ذكر بوده؛ زيرا كه در صدر روايت است: «

الغيبة أشد من الزنا»

. قُلْتُ: وَلِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ [صلّى اللَّه عليه وآله‌]؟ قَالَ:

«لأن الرجل يزني فيتوب إلى الله‌

[١] الأمالي، طوسى، ص ٥٣٧، مجلس ١٩ (با كمى تفاوت)؛ وسائل‌الشيعة، ج ١٢، ص ٢٨٠، «كتاب الحجّ»، «أبواب أحكام العشرة»، باب ١٥٢، حديث ٩.

[٢] «" آيا مى‌دانيد غيبت چيست؟" گفتند:" خدا و رسولش بهتر مى‌دانند." گفت:" ياد كردن تو است برادر خودرا به چيزى كه خوش ندارد"». (المصنّفات الأربعة، كشف الريبة، ص ٢٩؛ مرآة العقول، ج ١٠، ص ٤٠٨)