خود را بر بندگان آموخت و راهى از معارف بر آنها گشود تا رفع نقصان خويش حتى الامكان بنمايند و تحصيل كمال ممكن بكنند، و از پرتو نور بندگى هدايت شوند به عالم كرامت حق و به روح و ريحان و جنت نعيم، بلكه به رضوان اللَّه اكبر رسند.

پس، فتح باب عبادت و عبوديت يكى از نعمت‌هاى بزرگى است كه تمام موجودات رهين آن نعمت‌اند و شكر آن نعمت را نتوانند كنند؛ بلكه هر شكرى فتح باب كرامتى است كه از شكر آن نيز عاجزند. پس، اگر انسان علم به اين مشرب پيدا كرد و قلبش از آن مطلع گرديد، معترف به تقصير شود؛ و اگر عبادت جن و انس و ملائكه مقربين را در درگاه حق- جلّ و علا- برد باز خائف باشد و مقصر باشد. و نيز بندگان عارف حق و اولياء خاص او، كه از سرّ قَدَر درى به روى آنها باز شده و دل آنها به نور معرفت روشن گرديده، قلبشان به‌طورى از خوف لرزان و دلشان متزلزل است كه اگر تمام كمالات به آنها روى آورد و مفتاح همه معارف به دست آنها داده شود و قلوب آنها از تجليات مالامال گردد، ذره‌اى خوف آنها كم نگردد و تزلزل آنها تخفيف پيدا نكند.

چنانچه يكى از آنها گويد: همه از آخر كار ترسند و من از اوّل مى‌ترسم» [١]. سبحانَ اللَّه وَلا حَوْلَ وَلا قُوّةَ إلا بِاللَّه. پناه مى‌برم به خداى تعالى. خدا مى‌داند بايد قلب انسان از اين كلام پاره پاره شود و دل انسان از خوف ذوب شود و سر به بيابان گذارد. چقدر انسان غافل است!

و ديگر آن‌كه ما پيش از اين ذكر كرديم، در شرح يكى از احاديث‌ [٢]، كه تمام عبادات و اطاعات ما براى تحصيل اغراض خويش و محرِّك ما حب نفس است، و فى الحقيقة زهد دنيا براى آخرت است، و آن مثل زهد دنيا براى دنياست پيش احرار؛ پس، اگر عبادت ثقلين را در محضر قدس ربوبيت ببريم، جز بُعد از ساحت مقدس چيز ديگر استحقاق نداريم. حق- تبارك و تعالى- ما را دعوت فرموده به مقام قرب خود و بارگاه انس خود

[١] اين كلام از «مناجات» خواجه عبداللَّه انصارى است. (مجموعه رسائل فارسى خواجه عبداللَّه انصارى، الهى نامه، ج ٢، ص ٦٦٣)

[٢] ر. ك: شرح حديث سوم، صفحه ٨٢- ٨٣.