اين عالم، خودت بكن، والا در كوره عذاب الهى و نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ [١] قلبت را ذوب كنند و خدا مى‌داند چند قرن از قرن‌هاى آخرت اين اصلاح طول مى‌كشد. پاك شدن در اين عالم سهل و آسان است؛ تغييرات و تبديلات در اين نشئه خيلى زود واقع مى‌شود؛ و اما در آن عالم تغيير به‌طور ديگرى است و زوال يك ملكه از ملكات نفس قرن‌ها طول دارد.

پس، اى برادر تا عمر و جوانى و قوّت و اختيار باقى است اصلاح نفس كن. اعتنا به اين‌جاه و شرف‌ها مكن؛ اين اعتبارات را زير پا بگذار. تو آدمزاده‌اى، صفت شيطان را از خود دور كن. ممكن است شيطان به اين رذيله از ساير رذائل بيشتر اهميت دهد؛ و چون اين صفت خود اوست و موجب طرد او از درگاه خداى متعال، عارف و عامى و عالم و جاهل را بخواهد همسلك خود كند؛ و در آن عالم كه ملاقات كنى او را با اين رذيله، گرفتار ملامت او هم بشوى؛ بگويد: اى آدمزاده! مگر انبيا به تو خبر ندادند كه براى تكبّر به پدر تو من مطرود درگاه حق شدم، براى تحقير مقام آدم و تعظيم مقام خود ملعون شدم، تو چرا خود را گرفتار اين رذيله كردى؟ در آن هنگام تو بيچاره علاوه بر عذاب‌ها و گرفتارى‌ها و حسرت و ندامت‌هايى كه به شنيدن درست نيايد، گرفتار سرزنش اذلّ مخلوقات و پست‌ترين موجودات هم هستى! شيطان كه تكبّر به خدا نكرده بود؛ تكبّر كرد به آدم كه مخلوق حق است، گفت: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ^ [٢]. خود را بزرگ شمرد و آدم را كوچك. تو آدمزاده‌ها را كوچك شمارى و خود را بزرگ. تو نيز از اوامر خدا سرپيچى كنى: فرموده: فروتن باش، تواضع كن با بندگان خدا، تكبر كنى؛ سرافرازى نمايى. پس چرا فقط شيطان را لعن مى‌كنى، نفس خبيث خودت را هم شريك كن در لعن؛ همان‌طور كه شريك با او در اين رذيله‌اى. تو از مظاهر شيطانى! شيطان مجسمى! شايد صورت برزخى و قيامتى تو شيطان باشد! ميزان در صور آخرت ملكات نفس است: مانع ندارد صورت شيطان باشى؛ صورت مورچه كوچك هم باشى.

موازين عالم آخرت غير از اين‌جاست.

[١] الهمزة (١٠٤): ٦.

[٢] «مرا از آتش آفريدى و او را از گِل». (الأعراف (٧): ١٢؛ ص (٣٨): ٧٦)