جز حظ حيوانى و جسمانى چيز ديگر نمى‌فهميم، همه معارف را منكر مى‌شويم. و از همه بدبختى‌ها بدتر اين انكار است كه باب جميع معارف را بر ما منسد مى‌كند و ما را از طلب باز مى‌دارد و به حدّ حيوانيت و بهيميت قانع مى‌كند، و از عوالم غيب و انوار الهيه ما را محروم مى‌كند.

ما بيچاره‌ها كه از مشاهدات و تجليات به كلى محروميم از ايمان به اين معانى هم، كه خود يك درجه از كمال نفسانى است و ممكن است ما را به جايى برساند، دوريم. از مرتبه علم، كه شايد بذر مشاهدات شود، نيز فرار مى‌كنيم، و چشم و گوش خود را به‌كلى مى‌بنديم و پنبه غفلت در گوش‌ها مى‌گذاريم كه مبادا حرف حق در آن وارد شود.

اگر يكى از حقايق را از لسان عارف شوريده يا سالك دلسوخته يا حكيم متألهى بشنويم، چون سامعه ما تاب شنيدن آن ندارد و حبّ نفس مانع شود كه به قصور خود حمل كنيم، فوراً او را مورد همه طور لعن و طعن و تكفير و تفسيقى قرار مى‌دهيم و از هيچ غيبت و تهمتى نسبت به او فروگذار نمى‌كنيم.

كتاب وقف مى‌كنيم و شرط استفاده از آن را قرار مى‌دهيم [كه‌] روزى صد مرتبه لعن به مرحوم ملا محسن فيض‌ [١] كنند! جناب صدر المتألهين را، كه سرآمد اهل توحيد است، زنديق مى‌خوانيم و از هيچ‌گونه توهينى درباره او دريغ نمى‌كنيم. از تمام كتاب‌هاى آن بزرگوار مختصر ميلى به مسلك تصوف ظاهر نشود- بلكه كتاب كسر أصنام الجاهلية في الردّ على الصوفية [٢] نوشته- [با اين حال‌] او را صوفى بحت مى‌خوانيم.

[١] محمد محسن بن الشاه مرتضى (متوفّى ١٠٩١ ق) مشهور به «فيض كاشانى» محدّث و فقيه و عارف وحكيم قرن ١١ هجرى است. وى شاگرد شيخ بهايى، مولى محمد صالح، سيد هاشم بحرانى و صدر المتألهين مى‌باشد. تأثير افكار صدرا در آثار فيض آشكار است. علّامه مجلسى، سيد نعمةاللَّه جزايرى، قاضى سعيد قمى و فرزندش از او استفاده كرده‌اند. حدود ٩٠ اثر به او نسبت مى‌دهند برخى از آنها عبارت است از: تفسير الصافي، الوافي در حديث، المحجّة البيضاء في تهذيب الإحياء، الشافي (منتخب وافي)، علم اليقين، الحقايق، كلمات مكنونه، الاصول الأصليّة.

[٢] كتاب مذكور شامل چهار مقاله است: مقاله اوّل در باب مقام عالم ربّانى و عارف حقيقى و بطلان اعمال متصوفان؛ مقاله دوم در غايت عبادات بدنى و رياضات نفسانى؛ مقاله سوم در ذكر صفات ابرار؛ مقاله چهارم در مواعظ حكمى و نصايح.