كثرتْ جنبه كسب عبد را غلبه داده؛ و در مقام رجوع به وحدتْ جنبه حق را غلبه داده؛ والّا با نظرى توان گفت: سلوك الى الجنة نيز منسوب به عبد است: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً [١]. فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ^ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌ [٢]. و با نظرى توان گفت: سلوك الى العلم نيز به تأييد و توفيق حق و منسوب به ذات مقدس است: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌ [٣].

و جناب محقق فلاسفه و فخر طايفه حقّه، صدر المتألهين- رضوان اللَّه عليه- را در اين مقام بيانى است‌ [٤] كه مبنى بر آن است كه نفسِ ادراكِ ملايم و منافرْ جنّت و نار است؛ و علوم از ملايمات نفس، و جهل از منافرات آن است. و اين مخالف با نظريه خود آن بزرگوار است در مسفورات حِكميه خود بر ردّ شيخ غزّالى‌ [٥] كه او را مسلكى است كه جنّات و دوزخ را به لذات و آلام حاصله در نفس حمل كرده، و وجود عينى آنها را منكر شده است؛ چنانچه از او منقول است‌ [٦]. و اين مذهب با آن‌كه مخالف برهان حكماست، خلاف اخبار انبياء و كتب سماويه و ضرورت جميع اديان است. و حضرت فيلسوف عظيم الشأن او را ردّ و خيالش را ابطال فرموده؛ ولى شبيه آن معنى را خود آن بزرگوار در اين مقام فرموده گرچه اصل مسلك غزّالى را انكار دارد. و در هر صورت، اين كلام در نظر قاصر صحيح نيايد، ولى مناسب اين اوراق بيش از اين تفصيل نيست‌ [٧].

[١] «هر چه كرده بودند حاضر يافتند». (الكهف (١٨): ٤٩)

[٢] «پس هر كه به قدر ذرّه‌اى نيكى كرده باشد، آن را مى‌بيند؛ و هر كه به قدر ذره‌اى بدى كرده باشد، آن را خواهد ديد». (الزلزلة (٩٩): ٧- ٨)

[٣] «بگو همه از جانب خداست». (النساء (٤): ٧٨)

[٤] شرح اصول الكافي، صدر المتألهين، ج ٢، ص ٦٩- ٧٠.

[٥] الحكمة المتعالية، ج ٩، ص ١٧٢، فصل ١٠، و ص ١٤٩- ١٥٣ و ٢٠٧؛ المبدأ و المعاد، ص ٣٨٢- ٣٩٥.

[٦] إحياء علوم الدين، ج ٤، ص ٧٢٥؛ مجموعه رسائل الإمام الغزالي، رسالة المضنون به على غير أهله، ص ٣٥٥؛ الحكمة المتعالية، ج ٩، ص ١٥١- ١٥٣؛ المبدأ و المعاد، ص ٤٢٣.

[٧] ر. ك: تقريرات فلسفه، امام خمينى، ج ٣، ص ٢٥١، ٥٠٧ و ٥٣٤.