موسوعة الإمام الخميني 46 (شرح چهل حديث( اربعين حديث)) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٤٦ - فصل در فرق بين تفويض و توكل و ثقه

محصَّل ترجمه شرح عارف معروف، عبدالرزّاق كاشانى‌ [١] است از كلام جناب عارف كامل، خواجه عبداللَّه، با مختصر تفاوت و اختصار [٢]. و كلام خواجه نيز دلالت بر آن دارد.

ليكن در بودن توكلْ شعبه‌اى از تفويضْ نظر است؛ و در اعم شمردن تفويض را از توكل مسامحه واضحه است. و نيز دليلى نيست بر آن كه توكل فقط بعد از وقوع سبب است، بلكه در هر دو مورد جاى توكل هست.

و اما در حديث شريف كه فرمود:

«فتوكل على الله بتفويض ذلك إليه»

تواند بود كه چون توكل نيست مگر با رؤيت تصرف خويش، لهذا براى خود وكيل اتخاذ نموده در امرى كه راجع به خود مى‌داند، حضرت خواسته است او را ترقى دهد از مقام توكل به تفويض، و به او بفهماند كه حق تعالى قائم مقام تو نيست در تصرف، بلكه خود متصرف ملك خويش و مالك مملكت خود است. خواجه نيز در منازل السائرين، در درجه ثالثه توكل، تنبه به اين معنى داده‌ [٣].

و امّا «ثقه» نيز غير از توكل و تفويض است؛ چنانچه خواجه فرموده: الثَّقَةُ سَوادُ عَيْنِ التوَكُّلِ، وَنُقْطَةُ دائِرَةِ التَّفْويضِ، وَسُوَيْداءُ قَلْبِ التَّسْليم‌ [٤]. يعنى مقامات ثلاثه بدون آن حاصل نشود. بلكه روح آن مقاماتْ ثقه به خداى تعالى است؛ و تا بنده وثوق به حق تعالى نداشته باشد داراى آنها نشود. پس، معلوم شد نكته آن‌كه حضرت پس از توكل و تفويض فرمودند: «ثِقْ بِه فيها وَفِي غَيْرِها».

[١] ملّا عبدالرزّاق بن جمال (جلال) الدين اسحاق كاشانى سمرقندى، مكنّى به ابوالغنائم و ملقّب به «كمال‌الدين» از مشاهير عارفان قرن هشتم هجرى و از شارحان بزرگ فصوص مى‌باشد. وى در سال ٧٣٠ يا ٧٣٥ وفات كرده است. از آثار اوست: اصطلاحات الصوفية، تأويل الآيات يا تأويلات القرآن، شرح فصوص الحكم، شرح منازل السائرين.

[٢] شرح منازل السائرين، كاشانى، ص ١٧٧- ١٧٨، «باب التفويض».

[٣] منازل السائرين، ص ٦٥، باب التوكّل.

[٤] «ثقه» مردمك چشم «توكل» و مركز دايره «تفويض» و كانون دل «تسليم» است. (منازل السائرين، ص ٦٧، باب الثقة)