شيطان و شاهكارهاى آن ملعون است، به‌طورى ما را از توجه به عالم آخرت باز داشته كه در فكر هيچ كار نيفتيم. و اگر مخاطرات سير و موانع حركت داشته باشيم، در صدد اصلاح آن به توبه و انابه و رجوع به حق برنياييم و هيچ در صدد جمع زاد و راحله نباشيم، ناگاه اجل موعود در رسد و ما را بى‌زاد و راحله و بى‌تهيه سفر ببرد: نه عمل صالحى داريم و نه علم نافعى؛ و مؤونه آن عالم روى اين دو مطلب چرخ مى‌زند، و ما هيچ يك را تهيه نكرديم. اگر عملى هم كرده باشيم، خالص و بى‌غل و غش نبوده؛ بلكه با هزاران موانع قبول بجا آورديم. و اگر علمى تحصيل نموديم، علم بى‌حاصل و نتيجه بوده كه خود يا لغو و باطل است و يا از موانع بزرگ راه آخرت است.

اگر اين علم و عمل ما نافع بود، در ما كه سال‌هاى سال است دنبال آن هستيم بايد تأثير واضحى كرده باشد و در اخلاق و اطوار ما تفاوتى حاصل شده باشد؛ چه شده است كه علم و عمل چهل پنجاه ساله ما در قلوب ما اثر ضد بخشيده و دل‌هاى ما را از سنگ خارا سخت تر كرده؟ از نماز كه معراج مؤمنان است ما را چه حاصل شده؟ كو آن خوف و خشيتى كه لازم علم است؟ [١] اگر خداى نخواسته با اين حال كه هستيم ما را كوچ دهند، خسارت‌هاى بزرگى و حسرت‌هاى بسيارى در پيش داريم كه زائل شدنى نيست.

پس، نسيان آخرت از امورى است كه اگر ولىّ‌اللَّه اعظم، امير المؤمنين- سلام اللَّه عليه- بر ما بترسد از آن و از موجب آن، كه طول امل است، حق است؛ زيرا كه او مى‌داند اين چه سفر پرخطرى است. و انسانى كه بايد آنى راحتى نداشته باشد و در هر حال مشغول جمع زاد و راحله باشد و دقيقه‌اى ننشيند، اگر نسيان كرد آن عالم را و به خواب رفت و نفهميد كه چنين عالَمى‌هم هست و چنين سيرى هم در پيش است، چه به سر او خواهد آمد و به چه بدبختى‌هايى خواهد گرفتار شد. خوب است قدرى در حال آن حضرت و حضرت رسول اكرم- صلّى اللَّه عليه و آله- كه اشرف خليقه و معصوم از خطا و نسيان و لغزش و طغيان هستند، تفكر كنيم و بفهميم كه ما در چه حال هستيم و

[١] اشاره است به آيه‌ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ؛ «تنها بندگان عالم از خدا مى‌ترسند». (فاطر (٣٥): ٢٨)