تشكيل مدينه فاضله و نظام جامعه دارد. اگر اين قوه شريفه در حيوان نبود، از ناملايمات طبيعت دفاع نمى‌كرد و دست‌خوش زوال و اضمحلال مى‌گرديد. و اگر در انسان نبود، علاوه بر اين، از بسيارى از كمالات و ترقيات باز مى‌ماند. بلكه حد تفريط و نقص از حال اعتدال نيز از مذامّ اخلاق و نقايص ملكات شمرده شود كه بر آن مفاسدى بسيار و معايبى بى‌شمار مترتب گردد؛ از قبيل ترس و ضعف و سستى و تنبلى و طمع و كم‌صبرى و قلّت ثبات- در مواردى كه لازم است- و راحت‌طلبى و خمودى و زير بار رفتن و انظلام و رضاى به رذائل و فضايح كه پيش آيد براى خود يا عايله‌اش و بى‌غيرتى و كم‌همتى. خداى تعالى در صفت مؤمنين فرمايد: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ‌ [١].

اداره امر به معروف و نهى از منكر و اجراى حدود و تعزيرات و ساير سياسات دينيه و عقليه نشود جز در سايه قوه شريفه غضبيه؛ پس آنها كه گمان كردند كشتن قوه غضب و خاموش كردن آن از كمالات و معارج نفس است، خود خطايى بزرگ و خطيئه عظيمه‌اى كردند و از حد كمال و مقام اعتدال غافل‌اند. بيچاره‌ها ندانند كه خداى تبارك و تعالى در جميع سلسله حيوانات اين قوّه شريفه را عبث خلق نفرموده و در بنى‌آدم اين قوه را سرمايه زندگانى ملكى و ملكوتى و مفتاح خيرات و بركات قرار داده.

جهاد با اعداء دين و حفظ نظام عايله بشر و ذَبّ از جان و مال و ناموس و ساير نواميس الهيه، و جهاد با نفس كه اعدا عدوّ انسان است‌ [٢]، صورت نگيرد مگر به اين قوه شريفه. حفظ تجاوزات و تعديات و حدود و ثغور و دفع موذيات و مضرات از جامعه و شخص در زير پرچم اين قوه انجام گيرد. از اين جهت است كه حكما براى دفع خاموشى و خمودى آن علاج‌ها قرار دادند. و براى بيدار كردن و تحريك نمودن آن معالجات علمى و عملى است، از قبيل اقدام در امور مهمه هايله، و رفتن در ميدان‌هاى جنگ، و در

[١] « (مؤمنان) بر كافران سخت گيرند و با خود مهربان». (الفتح (٤٨): ٢٩)

[٢] اشاره است به حديث: «أعدى‌ عَدُوِّكَ نَفْسكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيكَ»؛ «دشمن‌ترين دشمنان تو نفس تو است كه‌ميان دو پهلوى تو است». (عوالي اللآلي، ج ٤، ص ١١٨، حديث ١٨٧؛ عدّة الداعي، ص ٣٦٤)