اجتماعى تركيه را دگرگون خواهد ساخت و آنچه در سال ١٩٢٣ صورت گرفت فرايندى بود كه وى قصد انجامش را داشت. كشف يا منع حجاب زنان، تعطيلى مدارس دينى و ممنوعيت فعاليت جماعت‌هاى اخوت درويش و حتى ممنوعيت بر سر گذاشتن كلاه تركى با عنوان حكومت علم، دانش و تمدن صورت گرفت. در مناطق ديگر نيز حركت‌هايى مشابه به وقوع پيوست. در سال‌هاى دهه ١٩٢٠ در ايران رضا پهلوى كوشيد تا كشور را متجدد سازد. بدين منظور وى حوزه علميه را در هم كوبيد، روحانيون را دستگير كرد يا به قتل رساند و سركردن چادر را ممنوع ساخت.

پان عربيسم بعثى‌هاى اوليه كه برخى از آنها مسيحيان سوريه بودند يك جنبش غيرمذهبى (سكولار) ملهم از ناسيوناليسم پان ژرمن (پان آلمانى) بود.

ولى حاصل همه فعاليت‌هاى انجام گرفته در راستاى غيرمذهبى يا سكولاريزم كردن كشورها نه دموكراسى بلكه نظامى‌گرى حكومت‌هاى سلطنتى خودكامه، فاشيسم و گونه‌هايى از استالينيسم بود.

انقلاب مذهبى كه در حال حاضر بر جهان اسلام سايه گسترانده است تا حدودى واكنش به ناكامى سياست‌هاى سكولار نوين در خاورميانه و برخى كشورهاى اسلامى است.[١]

اين بدان معنا نيست كه گفته شود روحانيون مسلمان طبيعتاً مستعد دموكراسى هستند، اما طى قرن‌هاى متمادى مذهب در واقع به عنوان قيد و بندى در مقابل ظلم و بيدادگرى در جهان اسلام عمل كرده است.

هرچند امام خمينى (ره) به عنوان يك روحانى شيعه نه به عنوان يك شيعه سنتى بلكه به عنوان يك رهبر انقلابى مدرن عمل كرد و با اتكا به شخصيت نيرومند سياسى خود، قدرت را در دست گرفت.

انهدام نهادهاى سنتى مذهبى از قبيل مدارس و مساجد به نام تجدد خلأ اجتماعى پديد آورد كه اسلام سياسى در آن زمينه رشد يافت. پيروزى انقلاب اسلامى و طرح اسلام در

[١] - پيشين، ص ١١٣.