مجموعه مقالات دومين همايش مردمسالارى دينى - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٨
نمونه مىتوان به اين آيه شريفه استناد كرد:
«وَلْتَكُن مِنكم امّةٌ يدعونَ الَي الخيرِ و يَأمُروُنَ بِالمعروفِ و يَنهَونَ عنِ المُنكرِ وَ أُولئك هُمُ المُفلحِونَ».[١]
طبق اين كلام آسمانى بايد از ميان جامعه اسلامى گروهى دعوت به نيكى، امر به معروف و نهى از منكر كنند و جالب اينكه «در پايان آيه تصريح مىكند كه فلاح و رستگارى تنها از اين راه ممكن است.»[٢] ظهور امر در اين آيه شريفه و آيههاى ديگر، ترديدى در وجوب فقهى نظارت همگانى باقى نمىگذارد؛[٣] به ويژه آنكه روايات معتبر و پرشمارى نيز براين وجوب تصريح كردهاند![٤] حتى بسيارى از فقيهان و ديگر دانشمندان اسلامى، استنباط اين وجوب به عنوان احكام مستقله عقليه را نيز از نظر دور نداشتهاند.[٥]
ارتقاى جايگاه نظارت همگانى از «حق» به «حكم» يا وظيفه و تكليف، موجب امتيازهايى مىشود كه به طور خلاصه عبارت است از:
شهروندان به هيچ دليلى نمىتوانند از آن چشمبپوشند و به بهانه اسقاط حق از آن درگذرند. طمع يا ترس، دو بهانه مهمى است كه مىتواند مانع از تحقق و كارآمدى نظارت همگانى شود؛ به ويژه آنكه اين نظارت بر مراجع قدرت اجتماعى باشد. نظريه مردمسالارى دينى با اين شيوه مانع از تأثير و پذيرش اين بهانهها شده است. شگفتانگيز است كه در روايات بسيارى با نكوهش ترككنندگان اين وظيفه مهم تأكيد شده است كه «امر به معروف و نهى از منكر نه روزى كسى را كمتر مىكند و نه مرگ كسى را نزديكتر».[٦]
[١] - آل عمران، ١٠٤.
[٢] - ناصر مكارم شيرازى و ديگران، تفسير نمونه، تهران، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، ج ٣، ص ٣٥.
[٣] - شيخ محمدحسن نجفى، جواهرالكلام، ج ٢١، ص ٣٥٨. در روايتى، امام باقر( ع) از امر به معروف و نهى از منكر به عنوان برترين و شريفترين واجبات و فريضه عظيمى ياد كرده است كه واجبات ديگر نيز با آن برپا داشته مىشوند. وسائلالشيعه، ج ١١، ص ٣٩٥.
[٤] - مرحوم شيخ حرّ عاملى ٢٥ روايت در اين زمينه را تنها در باب اول از ابواب الامر و النهى و ماينا سبهما تحت عنوان« باب و جوبهما و تحريم تركهما» نقل كرده و اشاره مىكند كه« و تقدم مايدل على ذلك فى مقدمه العبادات و غيرها و يأتى مايدل على ذلك»! وسايل الشيعه، ج ١١، ص ٣٩٩.
[٥] - ر. ك: جواهر الكلام ج ٢١، صص ٣٥٩ ٣٥٨ و كنزالعرفان فى فقه القرآن، ج ١، صص ٥٧٧- ٥٧٨.
[٦] - عن النبى( ص):
\iُ« إِنَّ الامرَ بالمعروفِ و النَّهيَ عنِ المُنكرِ لايَدفَعُ رِزقاً و لايُقَّرِبُ اجَلًا»\E
مضمون اين حديث در روايات ديگرى نيز مورد تأكيد قرار گرفته است. براى ديدن اين روايات، ر. ك: محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، قم، چاپ اول، ١٣٦٢، ج ٦، ص ٢٦٣ و صص ٢٧٨- ٢٨٠.