به ميزانى كه با كميات يا امور واقع تجربى پيوند دارند، محتواى حقيقى و صدق دارند. علم‌زدگى با هر دينى كه شالوده مابعدالطبيعى دارد- قطع نظر از ادعاى وحى آسمانى- ناسازگارى به بار مى‌آورد. سرانجام سيانتيسم شكل يك دين (غير الهى) را به خود گرفته و به صورت علم‌پرستى درآمده است.[١] سيانتيسم و پوزيتويسم يا اثبات‌گرايى و مذهب تحصلى نيز زمينه‌ساز سكولاريسم بوده‌اند زيرا كه برخى از پوزيتوسيست‌ها، شناسايى انسان را منحصر در قلمرو علوم فيزيكى و شيميايى دانستند و مدعى شدند كه بازگشت همه معارف واقعى و از آن جمله علوم انسانى به علوم طبيعى است و به نفى ثبوت امرى و رأى تجربه پرداختند. لذا مذهب تحصلى در اين معنا به نام «مذهب اصالت علم» نيز خوانده شده است.[٢]

گرايش به اصالت حس و انسان‌شناسى مادى: گرايش به اصالت حس در معرفت‌شناسى انسان عصر روشنگرى به بعد بدين معناست كه راه شناخت حقايق جز تجربه حسى نيست و تنها آنچه كه به صورت ملموس و از راه حواس قابل مشاهده و درك است امكان شناسايى دارد و در حوزه بررسى علمى و معلومات بشرى قرار مى‌گيرد لذا حقايق متافيزيكى و دينى حتى اگر قابل رد هم نباشد قابل اثبات نيست و در حوزه معلومات بشرى قرار نمى‌گيرد و در نتيجه برخى از دانشمندان عصر خردگرايى در بهترين صورت، معارف متافيزيكى را نه رد و نه قابل اثبات دانستند و برخى ديگر به ديده شك به آنها نگريستند و پاره‌اى نيز آنها را انكار و طرد كردند.

از سويى نگرش سكولاريستى، در حقيقت از نوعى انسان‌شناسى مادى‌گرا سرچشمه گرفته است كه انسان و نيازهاى فطرى او و نيز اسرار آفرينش وى را در بعد مادى و فيزيكى خلاصه مى‌كند و آرمان خلقت را تنها در برخوردارى‌هاى دنيوى و مادى مى‌گنجاند.

قرارداد اجتماعى و نفى حق الهى حكومت: تئورى الهى حكومت داراى چند

[١] - رك، ميرچا الياده، فرهنگ و دين، برگزيده مقالات دايره المعارف دين، هيأت مترجمان، زير نظر بهاء الدين خرمشاهى، تهران: طرح نو، ١٣٧٤، ص ١٤- ٤١٢( مقاله علم و دين)

[٢] - رك، پل فوكليه، فلسفه عمومى يا مابعدالطبيعه، يحيى مهدوى، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم ١٣٦٢، ص ١٥٦.