به منظور دريافت رويكرد اسلام در مورد آسيب‌شناسى نظام مردمسالار دينى رهنمودهاى قرآن و نهج‌البلاغه و الگوى حكومتى حضرت على (عليه‌السلام) مى‌تواند بسيار مفيد و راهگشا باشد. اهميت نوشتار حاضر به تمركز بخشى مسأله آسيب‌شناسى حكومت دينى براى اولين‌بار در منابع اصلى آن يعنى قرآن و نهج‌البلاغه و درس‌گيرى از الگوى رفتارى حكومت نبوى و علوى در اين مورد است. در اين پژوهش استقراى آسيب‌شناسى نظام مردمسالار دينى استقراى ناقص است و مى‌توان موارد ديگرى را نيز بر آن افزود.

مقدمه‌

واژه آسيب‌شناسى يا پاتولوژى‌[١] نخستين بار در حوزه علوم پزشكى مطرح گرديد و در اصل به معناى دانش شناخت علتهاى بيمارى و بافت‌هاى آسيب‌ديده ناشى از آن است.[٢] اين اصطلاح با رشد جامعه‌شناسى در سده نوزدهم ميلادى و بهره‌گيرى از علوم مختلف براى بيان فرايندهاى اجتماعى به حوزه علوم اجتماعى، سياسى، اقتصادى و حتى حوزه‌هاى معرفتى راه يافت. استاد شهيد مرتضى مطهرى اين اصطلاح را در حوزه تفكر دينى به كار برده است. وى در آثارش علاوه بر آسيب‌شناسى دينى به آسيب‌درمانى دينى نيز پرداخته است.[٣] آسيب‌شناسى دينى يعنى شناخت آسيب‌ها و اشكالاتى كه بر دين، معرفت دينى و ديندارى وارد مى‌گردد و يا ممكن است وارد شود. آسيب‌شناسى جامعه دينى، شناخت آفات و آسيب‌هايى است كه امكان دارد يك جامعه دينى به علت داشتن ماهيت دينى به آنها مبتلا شود.[٤] آسيب‌شناسى مردمسالار دينى شناسايى آسيب‌ها و آفاتى است كه نظام مردمسالار دينى «بالقوه و يا بالفعل» به آنها مبتلا مى‌شود.

[١] -Pathology از ريشه يونانى‌Patho به معناى رنج گرفته شده است و در اصطلاح علوم طبيعى عبارت است از مطالعه و شناخت ريشه بى‌نظمى‌ها در ارگانيسم انسانى و در علوم اجتماعى مطالعه ريشه‌يابى بى نظمى‌هاى اجتماعى، انحرافات و بيمارى‌هاى اجتماعى است. ر. ك فرهنگ آريانپور.

[٢] - آريانپور و دورلند: ذيل مدخل آسيب‌شناسى.

[٣] - مطهرى، احياى تفكر اسلامى: ص ١٨ و ٣٢).

[٤] - رك دژاكام: ص ٦ و ٧ بسيارى از آفتهاى سياسى و اجتماعى خاص جامعه دينى نيست و عام است و شامل جامعه دينى و غير دينى نيز مى‌شود