اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٤٨ - \* قسم اول منطوق اخص از عام باشد

مثال ديگر: دليل عام بر مطلوبيت دفع سيئة بالتى هى أحسن دلالت دارد، در ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ[١] سيئة اعم از اعتداء است و فرض بر اين است كه امر ظاهر در وجوب است. دليل خاص دلالت بر جواز دفع الإعتداء بمثله دارد فَمَنِ اعْتَدى‌ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى‌ عَلَيْكُمْ‌[٢] مفهوم لازم اصل منطوق جواز رد الإعتداء باقل من المثل است نظير «رد الاعتداء القتل بالضرب» يا «رد الاعتداء الضّربى بالاعتداء بالإهانة». و مفهوم لازم اطلاق منطوق جواز اهانت مؤمن است- رداً على الإعتداء الضربى مثلًا- كه با ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ تعارض دارد.

در اينجا، يعنى در قسم اول كه گفتيم منطوق اخص، بر عام اعم مقدم است، سه استثناء وجود دارد.

- استثناى اول:

آنجا كه از سويى مفهوم، اعم يا مساوى با عام باشد به گونه‌اى كه در صورت تقدم مفهوم بر عام، دليل عام به طور كلى بى‌مورد بماند و عملًا ساقط شود و از سويى ديگر، مفهوم لازم اطلاق منطوق باشد، در اين صورت نمى‌توان مفهوم را بر عام مقدم داشت، به همان دليلى كه در گذشته بيان شد؛ بنابراين، مفهوم ساقطمى‌شود و اطلاق منطوق كه مستلزم آن مفهوم است، به وسيله عام تقييد مى‌خورد. از سويى ديگر، مقدارى كه از اطلاق منطوق باقى‌مانده عام را تخصيص مى‌زند و بدين ترتيب عام و منطوق هر يك، ديگرى را تقييد مى‌زند.

نظير آنكه عام بگويد «يجب الاجتناب عن النجس» و منطوق خاص بگويد «يجوز بيع الميتة» و از اطلاق آن استفاده شود «يجوز بيع الميتة لأى منفعة من منافعها» كه مفهوم آن‌

[١] . سوره مؤمنون: ٩٦.

[٢] . سوره بقره: ١٩٤.