اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٩٧ - نقد بيان محقق خويى(رحمه الله)

٣) لحاظ عنوان مقسميّت همراه ماهيت، ماهيت را مقسم ساير اقسام نمى‌كند؛ زيرا عنوان مقسميّت، مقسميّت به حمل أولى است، در حالى كه مقصود از ماهيتى كه مقسم ساير اقسام است، مقسم به حمل شايع است.

٤) ماهيت ملحوظه، با قيد عنوان مقسميت، نمى‌تواند مقسم ساير اقسام- كه از جمله آنها «ماهيت مجرّده» يا «ماهيت بشرط لا» است-، باشد؛ زيرا مقسم، بايد با اقسام متحد باشد، در حالى كه در ماهيت مجرده، لحاظ تجرد از جميع خصوصيات و لواحق أخذ شده، كه با ماهيت ملحوظه با قيد عنوان مقسميت تباين دارد؛ زيرا عنوان مقسميت، قيد زائد بر ذات ماهيت است كه با ماهيت لحاظ شده است، و لحاظ قيد زائد همراه ماهيت، با ماهيت مجرّده، تباين دارد؛ بنابراين، نمى‌تواند مقسم آن باشد.

٥) در تعريف «ماهيت مطلقه»، ماهيت مقيد به لحاظ اطلاق و ارسال را به عنوان «ماهيت مطلقه» معرفى نمودند، در حالى كه در ارسال و اطلاق ماهيت- كه به معناى سريان و شمول، نسبت به جميع حصص و افراد است-، نيازى به لحاظ قيد اطلاق و ارسال نيست، و لذا محقق خويى، «ماهيت مهمله» را موضوع‌له اسم جنس معرفى نمودند و ماهيت مهمله را سارى در جميع افراد دانستند و چنين نتيجه گرفتند:

فالمعنى الموضوع له- أى فى أسماء الأجناس- مبهم من جميع الجهات، ومن هنا يصح استعمال اسم الجنس- كالإنسان أو ما شاكله- فى الماهية بجميع أطوارها الذهنية والخارجية[١].

[١] . همان، ص ٣٤٦.