اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٥٧ - فرض اول مفهوم، تمام مورد افتراق عام با منطوق را شامل شود

تخصيص خورده كه مفادش «اكرم العالم العادل» است تخصيص مى‌خورد و نتيجه «وجوب اكرام العالم العادل» خواهد بود.

استاد شهيد براى توجيه اين طريقه جمع، دو دليل بيان مى‌كنند:

دليل اول:

اين دليل همان قاعده‌اى است كه پيشتر اشاره كرديم كه هر گاه دو دليل متعارض به گونه‌اى باشند كه از تقديم يكى بر ديگرى سقوط كامل ديگرى لازم‌آيد لكن از تقديم آن ديگر سقوط اول لازم نيايد، تقديم آن ديگر متعين خواهد شد؛ زيرا دلالتش از دليل نخست اقوى است، چون آن ديگر، با تمام مدلولش با دليل اول تعارض دارد در حالى كه دليل اول با بخشى از مدلول خود با دليل ديگر تعارض مى‌كند، و لذا دليل ديگر در مقام تعارض از قوت بيشترى برخوردار است.

بر اساس اين قاعده، از يك‌سو مفهوم را بر عام مقدم مى‌داريم و عام را به‌وسيله آن تخصيص مى‌زنيم يعنى عموم «اكرم العالم» را كه شامل غير عادل مى‌شود با مفهوم كه «لا تكرم غير العادل» است، تخصيص مى‌زنيم؛ زيرا با تقديم مفهوم بر عموم، سقوط كامل دليل عام لازم نمى‌آيد، بلكه تنها حصه‌اى از عموم عام نفى‌مى‌شود كه حصه مربوط به غير عادل است، در حالى كه تقديم عموم عام بر مفهوم، مستلزم سقوط كامل دليل مفهوم مى‌شود؛ زيرا با سقوط مفهوم، ملزوم آنكه منطوق است نيز منتفى‌مى‌گردد و در نتيجه، دليل مفهوم كاملا ساقط مى‌شود.

از سويى ديگر، عام را پس از تخصيص به‌وسيله مفهوم كه مورد افتراق عام را با منطوق از تحت عام خارج كرده‌است- و در نتيجه در مثال فوق، به عالم عادل اختصاص يافته- بر منطوق مقدم مى‌داريم؛ زيرا با تقديم باقى‌مانده عام كه «اكرم العالم العادل» است بر منطوق كه «لا تكرم العادل» است- در محل اجتماع عام با منطوق كه همان عالم عادل است- و تخصيص منطوق به‌وسيله عام مخصص به مفهوم تمام دليل منطوق ساقط نمى‌شود بلكه منطوق تنها در حصه‌اى از آن كه همان مورد اجتماع منطوق‌