اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٠٧ - ثمره عملى بحث

«يا أيها الذين آمنوا» و «يا أيها الناس» مخاطب حكم شرعى را بنابر احد المبنيين محدود به مشافهين مى‌كند. در همين جا ثمره عملى بحث ظاهرمى‌شود؛ زيرا:

١) بنابر اختصاص خطاب به مشافهين، تعميم حكم به غيرمشافهين به دليل ديگرى نيازمند خواهد بود؛

٢) بنابر عدم اختصاص خطاب به مشافهين، براى تعميم حكم به غيرمشافهين نياز به دليل جديدى نيست، بلكه اطلاق يا عموم عنوان مأخوذ در موضوع حكم، براى شمول و تعميم حكم كافى است.

- اشكال:

ممكن است بر اين ثمره عملى ايراد گرفته شود كه مناسبات حكم و موضوع- به‌ويژه اگر خطاب از كسى كه در مقام تشريع است صادر شود- موجب الغاى احتمال خصوصيت مخاطب است و در نتيجه نيازى به بحث اختصاص يا عدم اختصاص خطاب به مشافهين نخواهد بود.

پاسخ استاد شهيد (رحمه الله):

استاد شهيد صدر در پاسخ اين ايراد بيانى دارند. حاصل بيان ايشان چنين است اين مناسبات، موجب الغاى خصوصيت اشخاص مخاطبان است؛ زيرا با توجه به مناسبات مذكور، احتمال اينكه شخص يا اشخاص معينى كه طرف خطاب قرار گرفته‌اند به خصوصيت شخصى‌شان مقصود بالخطاب باشند، منتفى است. امّا اين احتمال كه مخاطبان معنون به عنوانى باشند كه آن عنوان دخيل در قصد خطاب شارع باشد، منتفى نيست.

گاهى مخاطبان به عنوانى متغير و ناپايدار معنون‌اند، در اين صورت دخالت اين عنوان ناپايدار را در توجيه خطاب شارع مى‌توان با اطلاق احوالى عنوان مأخوذ در خطاب نفى نمود. لكن در آنجا كه مخاطبان به عناوينى ثابته نظير «صحابى رسول خدا» يا «معاصر حضور معصوم»- در مقابل عصر غيبت- يا «حديث عهد بودن به اسلام»