اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٦٢ - - حالت سوم مفهوم لازم اطلاق محل افتراق با عام باشد

اين است كه بين عام و دليل منطوق و مفهوم آن، عموم من‌وجه است و همان‌گونه كه عام مابه‌الافتراقى دارد كه با تقديم دليل منطوق و مفهوم آن در مورد اجتماع دلالت دليل عام در مورد افتراق باقى‌مى‌ماند، از اين سوى نيز با تقديم دليل عام بر منطوق و مفهوم مورد افتراق منطوق و مفهوم كه خارج از دايره تعارض است تحت دليل منطوق باقى‌خواهد ماند و موجب سقوط تمام مدلول دليل منطوق نخواهد شد.

آنچه گفتيم، مربوط به حالت نخست از حالت‌هاى سه‌گانه قسم سوم بود.

- حالت دوم‌[١]: مفهوم لازم اطلاق محل اجتماع با عام باشد

اين است كه مفهوم لازم اطلاق منطوق باشد، لكن لازم آن بخش از اطلاق منطوق باشد كه مورد اجتماع و تعارض آن با عام است؛ نظير آنكه عام بگويد «أكرم العالم» و دليل منطوق بگويد «لا تكرم العادل» كه با اطلاقش شامل عالم مى‌شود و لازم اين اطلاق يعنى «لا تكرم العادل؛ وإن كان عالماً» مفهومى است كه مى‌گويد «لا تكرم الفاسق العالم».

حكم اين صورت معلوم است؛ زيرا دليل عام با اطلاق دليل منطوق در مورد اجتماع تعارض نموده و تساقط مى‌كنند و در نتيجه سقوط اطلاق منطوق در مورد اجتماع، مفهوم نيز كه لازم آن اطلاق بود، ساقط مى‌شود.

- حالت سوم: مفهوم لازم اطلاق محل افتراق با عام باشد

اين است كه مفهوم، لازم اطلاق منطوق باشد، لكن لازم آن بخش از اطلاق منطوق باشد كه مورد افتراق منطوق با عام است. نظير: آنكه عام بگويد «لا يجوز بيع النجس مطلقا» كه شامل ميته و غيرميته مى‌شود، و منطوق بگويد «يجوز الانتفاع بالدهن النجس» كه شامل انتفاع به تصرفات اعتبارى نظير بيع و تصرفات حقيقى غير اعتبارى نظير إدهان مى‌شود. مورد اجتماع عام و منطوق عبارت از «بيع دهن نجس» يا مطلق تصرفات‌

[١] . از حالت‌هاى سه‌گانه قسم سوم كه بين دليل عام و منطوق عموم من‌وجه فرض شد.