اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٣٣ - تنبيه اول

تنبيه اول:

بر مبناى مختار استاد شهيد و نيز مشهور، مبنى بر اجمال عام متعقب به ضمير خاص، هر جا ضمير به مطلق برگردد و از ضمير، مقيد، اراده شود، دو نتيجه غريب لازم‌مى‌آيد:

\* نتيجه اول:

عدم اجمال مطلق است بر خلاف عام، با آنكه عموم عام، مدلول وضعى و اقوى است و اطلاق مطلق، مدلول مقدمات حكمت است و دلالت اين اطلاق بر شمول، از دلالت عام بر عموم، اضعف است.

توضيح اينكه لفظ اسم جنس دال بر اطلاق، براى ماهيت مهمله وضع‌شده كه با تقييد نيز سازگار است، لهذا رجوع ضمير مقيد به اسم جنس مطلق، منافاتى با دلالت اسم جنس بر ماهيت مهمله ندارد، همان‌گونه كه منافاتى با جريان مقدمات حكمت در اسم جنس ندارد؛ بنابراين ضمير در مقيد به‌كار مى‌رود و اسم جنس در مطلق، و هيچ‌گونه اجمال و تعارضى نيز پيش نمى‌آيد. برخلاف آنچه در رجوع ضمير خاص به عام پيش‌مى‌آيد، البته به توضيحى كه در گذشته بيان كرديم.

اين نتيجه غريب است؛ زيرا با آنكه عام از مطلق اقوى است، رجوع ضمير مقيد به مطلق، صدمه‌اى به اطلاق آن نمى‌زند، امّا رجوع ضمير مقيد به عام، عموم آن را مختل مى‌كند.

\* نتيجه دوم:

مرجع ضمير، يعنى اسم جنس مى‌تواند مقيد به حصه‌اى شود به جز آن حصه‌اى كه ضمير مقيد به آن است بدون آن كه عنايتى لازم آيد. نظير اينكه گفته‌شود «قلّد العالم ولا تصلّ خلفه» و مراد از «العالم»، فقيه مجتهد باشد و مراد از ضمير در «خلفه»، عالم فاسق باشد.