اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٧٦ - تقريب اول

١) تعين خارجى طبيعت ماده جمع در اعلى مراتب جمع، تعين كمّى است كه مدلول الف و لام است؛ لكن افراد طبيعت از نظر كيفى نيز متنوع‌اند، و تعين مدلول طبيعت ماده جمع در اعلى مراتب جمع به وسيله الف و لام معلوم نمى‌كند كه اعلى مراتب جمع، طبيعت مطلقه ماده جمع مدلول است يا اعلى مراتب طبيعت مقيده به قيد كيفى و نوعى خاص نظير «علماى عادل» در مثال «اكرم العلماء» است. بنابراين، ناگزير بايد مطلقه‌بودن طبيعت را با مقدمات حكمت اثبات كنيم. در اين صورت است كه الف‌و لام داخل بر صيغه جمع، مفيد استيعاب خواهد شد. بنابراين دلالت الف و لام بر استيعاب افراد مدخول، متوقف بر جريان مقدمات حكمت است.

٢) احتمال دوم كه تعين جنسى باشد، احتمال واردى است. بنابراين دلالت الف و لام بر تعين مدخول، منحصر در تعين به معناى جميع الافراد يا اعلى مراتب جمع نيست. و اينكه در دفع احتمال دوم گفتيم كه در استعمالات عرفى، عنوان جمع مورد نظر نيست بلكه افراد مورد نظراند، مطلب درستى است. لكن افرادى كه عنوان جمع مى‌تواند از آنها حكايت كند تنها افراد مدلول «ماده جمع» نيستند بلكه افراد مدلول «صيغه جمع» نيز مى‌توانند باشند. بنابراين الف و لام مى‌تواند در مقابل جنس مفرد، بر تعين جنس جمع دلالت كند و عنوان جنس جمع كه مدلول صيغه جمع است در افراد و مصاديق معناى جمع فانى باشد، نه افراد ماده جمع مانند «عالم» در مثال فوق‌الذكر.

آنچه گفتيم مربوط به بخش اول از دومين اشكال حلّى استاد شهيد بود. اما بخش دوم اشكال ذيلًا توضيح داده مى‌شود.

صورت دوم:

دلالت وضعى جمع محلى به الف و لام بر استيعاب اين است كه فرض كنيم الف و لام داخل بر صيغه جمع، براى دلالت بر استيعاب و عموم وضع شده است، كه بنابراين الف و لام بر دو معنى وضع شده است: