اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٨ - نقد بيان استاد شهيد(رحمه الله)

افزون بر اين، مقصود از دلالت التزامى عقلى، دلالت التزامى عقلى در مقام وضع نيست بلكه دلالت التزامى عقلى در مقام استعمال است. يعنى لازمه دلالت جمع محلّى به الف و لام بر تعيين در مقام استعمال، استيعاب افراد است؛ زيرا لازمه تعيين مرتبه اعلى از مراتب جمع در مقام استعمال، استيعاب جميع الافراد است. بنابراين در مقام وضع، هيچ‌گونه تكرار يا عروض مماثل بر مماثل وجود ندارد.

پاسخ استاد شهيد (رحمه الله) به اشكال ثبوتى:

استاد شهيد از اشكال فوق به گونه‌اى ديگر پاسخ مى‌دهند كه حاصلش چنين است؛ هرگاه ادات عموم نظير «كل» بر جمع محلّى به الف و لام داخل شود، بر استيعاب اجزايى دلالت مى‌كند؛ زيرا دخول الف و لام بر مدخول «كل» بر نوعى وحدت در مفهوم اين مدخول دلالت كرده و موجب دلالت «كل» بر استيعاب اجزايى آن مركب وحدانى مى‌شود. در نتيجه، هرگاه ادات عموم نظير «كل» بر جمع محلّى به الف و لام داخل شود، بر استيعاب اجزايى دلالت مى‌كند. در حالى كه الف و لام داخل بر جمع، بر استغراق افراد ماده جمع دلالت دارد. بنابراين استيعاب مدلول «كل» با استيعاب مدلول «جمع محلى به الف و لام» مغاير است و اشكال تكرار يا عروض مماثل بر مماثل منتفى است.

نقد بيان استاد شهيد (رحمه الله):

بيان استاد شهيد در دفع اشكال مزبور مخدوش است؛ زيرا بنابر تصريح ايشان، الف و لام داخل بر هيئت جمع، بر استيعاب اجزايى به لحاظ اجزاى عدد «ثلاثه» كه در مدلول هيئت جمع اخذ شده، دلالت دارد[١] و همين مقدار از تماثل معنا بين مدلول «كل» و مدلول «هيئت جمع» براى ورود اشكال اثباتى و ثبوتى مزبور كافى است.

[١] . همان، ص ٢٤٣، متن فرمايش استاد چنين است:« وهذا لاينافى مع كون الكم من طرف القلّة والحد الأدنى ملحوظاً حيث يشترط ان لا يكون مجموع الافراد اقل من ثلاثة».