دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ

تتمه بخش پنجم

فصل سوم سياستهاى ادارى

3/ 1 راستى در سياست

3/ 2 حقمدارى

3/ 3 قانونگرايى

3/ 4 سازشناپذيرى

3/ 5 برنامهريزى و سازماندهى

3/ 6 گزينش كارگزاران شايسته

3/ 7 به كار نگرفتن خائنان و ناتوانان

3/ 8 گشادهدستى در روزى كارگزاران

3/ 9 برگزيدن ديدهبان براى مراقبت از كارگزاران

3/ 10 تشويق درستكار و تنبيه خطاكار

3/ 11 قاطعيت در برابر كارگزاران

3/ 11 1 اشعث بن قيس

3/ 11 2 زياد بن ابيه

3/ 11 3 شريح قاضى

3/ 11 4 عبد الله بن عباس

3/ 11 5 عثمان بن حنيف

3/ 11 6 قدامة بن عجلان

3/ 11 7 مصقلة بن هبيره

3/ 11 8 منذر بن جارود

3/ 12 كنار نهادن كارگزاران خيانتپيشه

3/ 13 كيفر دادن كارگزاران خيانتپيشه

3/ 14 منع كارگزاران از پذيرش هديه

3/ 15 پيوند درشتى و نرمى

فصل چهارم سياستهاى فرهنگى

4/ 1 توسعه آموزش و پرورش

4/ 2 بازداشتن از برهم زدن سنتهاى پسنديده

4/ 3 ستيز با سنتهاى ناپسند

4/ 4 پرهيز از مراسم استقبال

4/ 5 انتقاد، نه ستايش!

4/ 6 حقمدارى در شناخت مردان

فصل پنجم سياستهاى اقتصادى

5/ 1 تشويق به كار

5/ 2 آبادانى شهرها

5/ 3 توسعه كشاورزى

5/ 4 توسعه صنعتى

5/ 5 توسعه تجارى

5/ 6 بازرسى مستقيم بازار

5/ 7 جلوگيرى از احتكار

5/ 8 سياست مالياتى

5/ 9 به تأخير نينداختن تقسيم ثروتهاى عمومى

5/ 10 تقسيم برابر ثروتهاى عمومى

توضيحى در باره چگونگى تقسيم درآمدهاى عمومى در صدر اسلام

1 مصارف خاص

2 مصارف عام

5/ 11 فراهم ساختن نيازمندىهاى ضرورى براى همه

5/ 12 حمايت از طبقههاى پايين جامعه

5/ 13 اهتمام ويژه به يتيمان

5/ 14 جلوگيرى از دست و دلبازى در اموال عمومى

5/ 15 برتر نداشتن فرزندان و خويشان

5/ 15 1 حسن و حسين

5/ 15 2 ام كلثوم

5/ 15 3 عقيل

5/ 15 4 عبد الله بن جعفر

5/ 15 5 نوه امام

5/ 15 6 خواهر امام

5/ 15 7 كنيز امام

5/ 16 پارسايى و احتياط در هزينه كردن از بيت المال

فصل ششم سياستهاى اجتماعى

6/ 1 به پا داشتن عدالت

6/ 2 پايبندى به حقوق

6/ 3 توسعه آزادىهاى سازنده

6/ 4 اهتمام به خشنود سازى مردم

6/ 5 مهربانى و دوستى با مردم

6/ 6 ارتباط مستقيم با مردم

6/ 7 تاب آوردن در دشوارىهاى مردم

6/ 8 دورى از خشم

6/ 9 پرهيز از پىجويى عيبها

6/ 10 آشكار ساختن عذرها براى دفع بدگمانى

6/ 11 كمك به ستمديدگان

6/ 12 بنياد نهادن صندوق شكايات

6/ 13 بازرسى براى برچيدن ستم لشكريان

6/ 14 كوشش در جهت اتحاد جامعه اسلامى

فصل هفتم سياستهاى قضايى

7/ 1 گزينش نخبگان براى داورى

7/ 2 تأمين مالى قضات

7/ 3 امنيت شغلى قضات

7/ 4 اهتمام به آداب داورى

7/ 5 عزل قضات متخلف از رعايت آداب

7/ 6 مراقبت از قضاوت قضات

7/ 7 پرهيزاندن از قضاوت ستمگرانه و ناآگاهانه

7/ 8 داورى مستقيم امام

7/ 9 وحدت رويه قضايى

7/ 10 به پا داشتن حدود، بر نزديك و دور

7/ 11 تسليم در برابر داورى

7/ 12 جايگاه مصلحت نظام اسلامى در صدور حكم

فصل هشتم سياستهاى امنيتى

8/ 1 اهميت امنيت

8/ 2 كسب اطلاعات

8/ 3 اصلاح دشمنان

8/ 4 سازش به همراه زيركى

8/ 5 پرهيز كامل از دشمن

8/ 6 كوچك نشمردن دشمن

8/ 7 خيرخواهى نخواستن از دشمن، جز براى آزمودن

8/ 8 موقعيتشناسى در برخورد با دشمنان

8/ 9 كيفر ندادن بر پايه گمان و اتهام

8/ 10 پرهيزاندن از شكنجه

8/ 11 پرهيزاندن از دشنام

8/ 12 نرمخويى تا زمانى كه توطئه در كار نباشد

8/ 13 تبعيد يا زندانى كردن توطئهگران

فصل نهم سياستهاى جنگى

9/ 1 اهتمام به آموزشهاى نظامى

الف آموزش سپاهيان

ب آرايش سپاه

ج جدا نشدن از سلاح در جنگ

د بهرهگيرى از فرصتها

ه عقبنشينى تاكتيكى

9/ 2 تشكيل نيروهاى ويژه

9/ 3 اهتمام ويژه به نيروهاى مسلح

9/ 4 اهتمام به روحيه سپاه

الف تشويق

ب شعار

ج تلقين پيروزى

د پرهيزاندن از گريز

ه پنهان كردن آنچه به روحيه سپاه، آسيب مىرساند

9/ 5 نيرنگ

9/ 6 اخلاق جنگ

الف پرهيز از آغاز كردن پيكار

ب پرهيز از دعوت به پيكار

ج مصونيت سياسى فرستادگان

د اقامه حجت، پيش از نبرد

ه نيايش به هنگام نبرد

و آغاز كردن نبرد بعد از ظهر

ز كمك كردن به ناتوان

ح خوشرفتارى با باقىمانده دشمن

فصل دهم سياستهاى حكومتى

10/ 1 اسباب ماندگارى دولتها

10/ 1 1 برپا داشتن عدالت

10/ 1 2 تدبير نيكو

10/ 1 3 نيك سيرتى

10/ 1 4 بيدارى و مراقبت از كارها

10/ 2 اسباب زوال دولتها

10/ 2 1 ستمگرى

10/ 2 2 خونريزى ناروا

10/ 2 3 تدبير نادرست

10/ 2 4 خودكامگى

10/ 2 5 ضايع كردن اصول و مبانى

10/ 3 توصيههايى در روابط اجتماعى سياسى

10/ 3 1 ديگران را با خود سنجيدن

10/ 3 2 عزتگرايى

10/ 3 3 پرهيز از دشمنى

10/ 3 4 وفا به پيمان

10/ 3 5 گزاردن امانت

10/ 3 6 بهرهگيرى از دانشهاى ديگران

10/ 3 7 استقلال فرهنگى

10/ 3 8 گوناگون

بخش ششم جنگهاى امام على در ايام حكومت

نگاهى كلى به جنگهاى امام

فصل يكم پرهيز دادن پيامبر از نبرد با على

فصل دوم خبردادن پيامبر از فتنههاى پس از خود

فصل سوم فرمان پيامبر به نبرد با فريبخوردگان

فصل چهارم نفرين فرستادن پيامبر بر فريبخوردگان

فصل پنجم انگيزههاى تجاوز كاران در نبرد با امام على

5/ 1 برترىجويى

5/ 2 كينه

5/ 3 حسادت

5/ 4 حرص

5/ 5 نادانى

فصل ششم اهداف امام على در نبرد با سركشان

6/ 1 زنده نگهداشتن دين

6/ 2 دفاع از سنت

6/ 3 پيكار با بدعتها

6/ 4 پيكار با تبهكارىها

فصل هفتم ديدگاههايى درباره نبرد با سركشان

7/ 1 ابو ايوب انصارى

7/ 2 ابو سعيد خدرى

7/ 3 حذيفه

7/ 4 عبد الله بن عمر

7/ 5 عمار بن ياسر

7/ 6 ام سلمه، همسر پيامبر

7/ 7 پيشوايان اهل سنت

سخنى در بر حق بودن امام على در تمام جنگها

پيكار نخست جنگ جمل(فتنه ناكثين)

فصل يكم سيماى نبرد

1/ 1 زمان نبرد

1/ 2 محل نبرد

1/ 3 تعداد شركتكنندگان در نبرد

1/ 4 فرماندهان سپاه امام على

1/ 5 فرماندهان سپاه ناكثين

1/ 6 بزرگان صحابه در سپاه امام

1/ 7 سرشناسان سپاه جمل

1/ 8 تعداد كشتگان در جنگ

فصل دوم شخصيت سران ناكثين

2/ 1 ويژگىهاى ناكثين

2/ 2 عايشه

2/ 3 طلحة بن عبيد الله

2/ 4 زبير بن عوام

2/ 5 عبد الله بن زبير

2/ 6 مروان بن حكم

2/ 7 عبد الله بن عامر

2/ 8 يعلى بن منيه

فصل سوم آمادگى ناكثين براى شورش بر ضد امام

3/ 1 نيرنگهاى معاويه

3/ 2 آغاز اختلاف

3/ 3 اظهار شكوه

3/ 4 بيرون رفتن طلحه و زبير به قصد مكه

3/ 5 دعوت طلحه و زبير از عايشه براى قيام

3/ 6 برنامهريزى ناكثين براى پيكار

3/ 7 پرهيزاندن ام سلمه، عايشه را از حركت

3/ 8 نامههاى عايشه به سران شهرها

3/ 9 آمادگى عايشه براى قيام

3/ 10 استرجاع عايشه به هنگام شنيدن نام شترش

3/ 11 استرجاع عايشه به هنگام رسيدن به آبگاه حو أب

يادداشت

3/ 12 گفتگوهاى عايشه و سعيد

دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٨٩ - ١/ ٢ محل نبرد

نكته قابل توجّه در تاريخ نخستين جنگ داخلى در حكومت امام على ٧ آن است كه اين جنگ، تنها پس از پنج ماه از بيعت مردم با امام ٧ اتّفاق افتاد و او از آن پس، سرگرم خاموش ساختن فتنه‌ها و بحران‌هاى داخلى‌اى بود كه در تمام مدت زمامدارى‌اش كه كم‌تر از پنج سال طول كشيد ادامه يافتند.

معناى اين سخن، آن است كه او فرصت سازندگى و اجراى سياست‌ها و برنامه‌هايش را نيافت. با اين همه، امام ٧ هيچ فرصتى را از دست نداد و در دوران حكومتش برترين و انسانى‌ترين روش حكومت را ارائه داد و در عرصه سازندگى و عمران نيز آثارى ماندگار از خود بر جاى نهاد.

١/ ٢

محل نبرد

بصره، شهرى در دورترين نقطه جنوب شرقى عراق و نزديك مرزهاى ايران و كويت است. بصره و كوفه در دوران حكومت خليفه دوم و به فرمان او ساخته شدند و مراكزى نظامى بودند كه سپاه اسلام براى فتح منطقه شرق از آن جا حركت مى‌كرد. هنگامى كه ناكثينْ تصميم بر پيكار با اميرمؤمنان گرفتند، به جستجوى شهرى نظامى پرداختند و از شهرى با اين خصوصيت، جز بصره و كوفه، نمونه‌اى وجود نداشت و از آن‌جا كه مردمان كوفه به امام على ٧ علاقه‌مند بودند و از سوى ديگر، برخى سران ناكثين در ميان مردم بصره نفوذ داشتند، قرعه انتخاب به نام بصره اصابت كرد.

جنگ جمل در محلّى به نام زابوقه (در اطراف بصره) يا زاويه (يكى از محلّه‌هاى‌