دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩٤ - درآمد

تداوم خود، تمام حكومت چهار سال و اندى او را با نبرد و خون بيالود.

اين رويارويى‌ها با توجّه به بنياد جريان‌ها و چگونگى شكل‌گيرى ساختارها و شخصيّتِ به وجود آورندگان، بويژه جَمليان و نَهروانيان، بسى دشوار بود. على ٧ خود، بارها از اين دشوارى‌ها پرده برگرفته است:

لَو لَم أكُ فيكُم ما قوتِلَ أصحابُ الجَمَلِ و أصحابُ النَّهرَوانِ.[١]

اگر من در ميان شما نبودم، جمليان و نهروانيان كشته نمى‌شدند.

و فرمود:

إنّى فَقَأتُ عَينَ الفِتنَةِ، ولَم يَكُن لِيَجتَرِئَ عَلَيها أحَدٌ غَيري بَعدَ أن ماجَ غَيهَبُها وَاشتَدَّ كَلَبُها.[٢]

به راستى كه من چشم فتنه را درآوردم و كسى جز من بر اين كار جرئت نمى‌كرد، [بويژه‌] پس از آن‌كه تاريكى‌اش فراگير شد و هارى‌اش شدّت يافت.

چه كسى توان آن را داشت كه در پسِ عنوان‌هاى فريبنده «صحابى» و «سابقون» و چهره‌هاى عابد نما و پيشانى‌هاى پينه بسته از سجده، انبوه بر هم هشته انديشه‌هاى فاسد و جهل متراكم و شرك پيچيده را بنگرد و فرمان قلع و قمع دهد؟ راستى را، كار على ٧ بس دشوار بود و پيامبر خدا كه در آينه زمان اين همه را مى‌ديد، بارها به اين حقيقت اشاره كرده بود كه:

... تُقاتِلُ عَلَى التَّأويلِ كَما قاتَلتُ عَلَى التَّنزيلِ.[٣]

تو بر اساس تأويل مى‌جنگى، چنان كه من بر اساس تنزيل جنگيدم.

[١]. خصائص أمير المؤمنين، نَسايى: ص ١٤٩ ح ١٨٤، الغارات: ج ١ ص ٦ ٧ و ١٦، تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ١٩٣، كتاب سليم بن قيس: ج ٢ ص ٨٧٠ ح ٤٨.

[٢]. نهج البلاغة: خطبه ٩٣، الغارات: ج ١ ص ٦، تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ١٩٣، بحار الأنوار: ج ٤١ ص ٣٤٨ ح ٦١.

[٣]. كفاية الأثر: ص ٧٦٧٥.