شرح: مِنْ براى تبعيض است ، خواه به اعتبار اجزا و خواه به اعتبار افراد . قَلِيل عبارت است از اصل قدرت يا وسعتى كه كم باشد . كَثِير عبارت است از وسعتى كه تمام اجزا باشد ، يا كامل باشد . كَانَ مُسْتَطِيعاً به اين معنى است كه : با فعل، مستطيعِ فعل بوده و با ترك، مستطيع ترك بوده . و اين ، ردّ است بر معتزله كه مى گويند : الْحَال قدرت و استطاعت تام مى باشد بر فعل در ثانىِ اَلْحَال . يعنى: صالح گفت كه: بعد از آن، امام عليه السلام گفت كه: نيست براى آن زناكار از جمله استطاعت پيش از وقت فعل چيزى نه كم و نه بسيار ، و ليك در وقت فعل و ترك بوده صاحب استطاعت تام .

.اصل: قُلْتُ: فَعَلى مَا ذَا يُعَذِّبُهُ؟ قَالَ: «بِالْحُجَّةِ الْبَالِغَةِ وَالْالَةِ الَّتِي رَكَّبَ فِيهِمْ؛ إِنَّ اللّه َ لَمْ يُجْبِرْ أَحَداً عَلى مَعْصِيَةٍ [١] ، وَلَا أَرَادَ ـ إِرَادَةَ حَتْمٍ ـ الْكُفْرَ مِنْ أَحَدٍ، وَلكِنْ حِينَ كَفَرَ كَانَ فِي إِرَادَةِ اللّه ِ أَنْ يَكْفُرَ، وَهُمْ فِي إِرَادَةِ اللّه ِ وَفِي عِلْمِهِ أَنْ لَا يَصِيرُوا إِلى شَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ».

شرح: ضمير يُعَذِّبُهُ راجع به زناست . الْحُجَّة (به ضمّ حاء بى نقطه ، مصدر باب «نَصَرَ») : غالب شدن ؛ و مراد اين جا چيزى است كه سبب غالب شدن اللّه تعالى بر عاصيان است در روز قيامت و آن ، كتب و رسل و ائمّه است . الْالَة : حالتى كه به آن، بنده مهيّاى وسعت كامل در قدرت است ، اگر چه وسعت كامل نباشد . رَكَّبَ به صيغه ماضى معلوم باب تفعيل است . التَّرْكِيب : سوار كردن نگين در انگشتر و مانند آن ؛ و مراد اين جا ، جا دادن حالتى است در انسان . ضمير فِيهِمْ راجع به بندگان است و اشارت است به اين كه آن آلت ، مصحّح تكليف است و مخصوص زنا نيست .

[١] كافى مطبوع : «معصيته» .