جعفر صادق عليه السلام اين است كه : به ايشان مى گوييم كه : آيا بقاى شما و در ياد نگاه داشتنِ شما بعد از وقتى كه آن را وقت قدرت مى شمريد ، در دست شماست يا نه؟ اگر گفتند در دست ماست ، پس براى خود دعوى ربوبيّت كرده اند ، و إلّا از اعتقاد خود برگشته اند ؛ چه در آن وقت ، توانايى ، مناط تكليف و ثواب و عقاب نبوده [١] . و مراد به كتاب ، نوشتن ملائكه دست راست و چپ ، طاعت و معصيتِ بندگان راست ؛ يا مراد ، وجوب خلق و تدبير افعال بندگان بر اللّه تعالى است . و استعمال كتاب به معنى وجوب ، محتمل است در آيت سوره بقره: «حَتّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ» [٢] به معنى «حَتّى يَبْلُغَ وُجُوبُ التَّرَبُّصِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً آخَرَ مُدَّتِهِ» . و مراد به أَجَل (به فتح همزه و فتح جيم) تعيين آخرِ مدّت مهلت دادن در طاعت و معصيت است و آن ، روز حساب و جزاى اعمال است ؛ يا به معنى تعيين آخر مدّت افعال عباد است و آن ، وقتى است كه همه فانى و برطرف شوند و غير اللّه تعالى چيزى نماند و بعد ، اعاده كرده مى شوند چنانچه در نهج البلاغه است در خطبه اى كه اوّلش «مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ» است . النَّقْض (به فتح نون و سكون قاف و ضاد با نقطه) : شكستن . و به صاد بى نقطه : كم كردن . و حاصل هر دو ، يكى است . يعنى: روايت است از امام جعفر صادق عليه السلام اين كه او گفت كه: نمى شود فعلى از افعال بندگان در معصيت و نه در طاعت مگر به اين هفت خصلت : به مشيّت اللّه تعالى و اراده اللّه تعالى و قَدَر اللّه تعالى و قضاى اللّه تعالى و اذن اللّه تعالى و نوشتن ملائكه و تعيين آخر مدّت ، پس هر كه دعوى كرد اين را كه او قادر مى شود بر شكستن يك خصلت از اين هفت خصلت ، پس به تحقيق منكر شده ربوبيّت اللّه تعالى را.

[١] التوحيد ، ص ٣٥٢ ، ح ٢٣ .[٢] بقره (٢) : ٢٣٥ .