بصرى گفت كه: نه . امام عليه السلام گفت كه: پس آيا وسعت تامّ در قدرت دارى كه خود را نگاه دارى ، اَلْحَال از معصيتى كه كرده شده در زمان ماضى به عنوانى كه از زمان ماضى رفع شود؟ گفت كه: نه . بصرى گفت كه: پس گفت او را امام جعفر صادق عليه السلام كه: پس چه وقت تو وسعت تامّ در قدرت بر مكلّفٌ بِه دارى ، آيا پيش از وقت فعل ، يا وقت فعل مطلقاً ، يا وقت فعل با قيدى؟ گفت كه: نمى دانم.

.اصل: قَالَ: فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللّه ِ عل «إِنَّ اللّه َ خَلَقَ خَلْقاً، فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ الِاسْتِطَاعَةِ، ثُمَّ لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ، فَهُمْ مُسْتَطِيعُونَ لِلْفِعْلِ وَقْتَ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ إِذَا فَعَلُوا ذلِكَ الْفِعْلَ» .

شرح: فَاء در فَجَعَلَ براى تعقيب است . الْالَة : چيزى كه مدد شود در كارى . و اضافه آن ، لاميّه است . و مراد ، حالتى است كه به آن مخلوقان ، مهيّاى استطاعت مى شوند پيش از وقتِ فعلْ بى بودنِ استطاعت . ثُمَّ براى تعجّب است ، يا براى تراخى در زمان است ، تا اشارت شود به اين كه از اوّل وقت حصولِ آلت استطاعت تا وقت فعل مكلّفٌ بِه ، مدّتى مديد مى باشد ، مثل زمانى كه از سنّ تمييز تا سنّ بلوغ و تكليف به ايمانِ به ربّ العالمين است. لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ براى نفى تفويض اوّلِ معتزله در وقت فعل است كه گذشت در شرح عنوان باب سابق ، يا براى نفى هر يك از تفويضِ اوّل و تفويض دوم است ؛ چه ممكن است كه در وقت فعل ، فراموش كنند مُكلّفٌ بِه را . وَقْتَ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ إِذَا فَعَلُوا ذلِكَ الْفِعْلَ ، براى بيان اين است كه : استطاعت ، بلكه اصل قدرت ، پيش از وقت فعل نمى باشد ، و إلّا تفويض دوّمِ معتزله لازم مى آيد . و در وقت فعل نيز استطاعت كامل ، بى تعلّق مشيّت الهى به شروع و اتمام نمى باشد ، و اِلّا تفويض اوّلِ معتزله لازم مى آيد . و اين منافات ندارد با اين كه در وقت فعل استطاعت