.اصل: [عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ ز «اللّه ُ أَكْبَرُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ؟» فَقَالَ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّه ِ عليه السلام : «حَدَّدْتَهُ» فَقَالَ الرَّجُلُ: كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: «قُلْ: اللّه ُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُوصَفَ».

شرح: الْحَدّ (مصدر بابِ «نصر»): قرار دادن طرف براى چيزى. و مراد اين جا كوتاه كردن چيزى است. ضميرِ منصوب در حَدَّدْتَهُ راجع به اللّهُ أَكْبَر است. و مراد اين است كه: معنى «اللّهُ أَكْبَر» را كوتاه كردى و معنى آن بيشتر از آن است كه تو خيال كردى؛ زيرا كه آن، ابتداى هر نماز است و ابتداى اذان و اقامت و تعقيب است، پس اهتمام به آن بيشتر از اهتمام به اذكار ديگر است. و آنچه خيال كردى، اندك و سهل است و قابل اين مقدار اهتمام نيست. اللّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُوصَفَ راجع مى شود به بيانِ عظمتى كه مذكور شد در حديث ششم و يازدهم و دوازدهمِ باب دهم. و به اين تقرير، ظاهر مى شود كه اين حديث، منافات ندارد با امثال آنچه مى آيد در «كِتَابُ الْحَجّ» در حديث دوّمِ «بَابُ دُخُولِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» ـ كه باب صد و بيستم است ـ كه: «اللّهُ أَكْبَرُ، أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِهِ، وَأَكْبَرُ مِمَّنْ أَخْشى وَأَحْذَرُ». [١] و أيضاً منافات ندارد با آيت: «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» ؛ [٢] زيرا كه خلاف طوايف جبريّه باعث اهتمام فِي الْجُمْله به اثبات خالقى ديگر مى شود. صيغه «أَفْعَل» در سه معنى مستعمل مى شود: اوّل: صفت مشبّهه، مثل احمر به معنى سرخ. دوم: أَفْعَلُ التَّفْضيل، مثل «زيدٌ أَعْلَمُ مِنْ عَمْروٍ». سوم: أَفْعَلُ التَّبْعِيد، مثل «زيدٌ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يُضْرَبَ»؛ به معنى اين كه زيد در عزّت به مرتبه اى است كه دور است از اين كه زده شود.

[١] الكافي، ج ٤، ص ٤٠٣، ح ٢.[٢] مؤمنون (٢٣): ١٤ .