شرح: چون فارغ شد از ابوابى كه بعضِ آنها براى ابطال مذهب بعض اهل جبر بود ، مثل «بَابُ الاِبْتِلَاءِ وَالاِخْتِبَارِ» و بعضِ ديگر براى ابطال مذهب بعضِ اهل قَدَر (به فتح قاف و فتح دال) بود ، مثل دو باب پيش از آن و دو باب بعد از آن ، شروع كرد در اين باب براى ابطال جميع مذاهب اهل جبر و ابطال جميع مذاهب اهل قدر و اثبات واسطه ميان جبر و قدر. بدان كه اصولِ مذاهب در افعال بندگان سه است : مذهب اوّل : جبر . و آن ، مذهب سه طايفه است؛ طايفه اوّل: تابعان جَهم بن صفوان تِرمدى (به كسر تاء دو نقطه در بالا و سكون راء بى نقطه و كسر ميم و دال بى نقطه) كه مى گويند : فرقى نيست ميان حركت رعشه [١] و حركت مشى ؛ و جميعِ حركات بندگان از قبيل حركت برگ در درختان است كه اصلاً غير اللّه تعالى را در آن قدرتى و اختيارى نيست . و اين ، مكابره صريح است. طايفه دوم : اشاعره كه مى گويند : فاعل افعال بندگان اللّه تعالى است و بس . و فرق ميان حركت رعشه و حركت مشى اين است كه بنده را در حركت رعشه قدرت نيست اصلاً و در حركت مشى قدرت هست ، امّا به قدرت بنده صادر نمى شود ، بلكه چون قدرت اللّه تعالى اقوى از قدرت بنده است ، به قدرت اللّه تعالى صادر مى شود ، امّا به حيثيّتى است كه اگر بر فرض محال ، اللّه تعالى قادرِ اقوى نمى بود ، به قدرت بنده

[١] رَعشه : راه رفتن با عجله وشتاب . ر . ك : لسان العرب ، ج ٦ ، ص ٣٠٤ (رعش) .