همچشمى كند با او در سلطنت پادشاهى او كسى . اشارت به اين است كه : افعال بنده اگر در تحت مشيّت و اراده و قدر و قضاى الهى نباشد ، سلطنت اللّه تعالى ضعيف مى شود.

.اصل: قَالَ الْبَصْرِيُّ: فَالنَّاسُ مَجْبُورُونَ «لَوْ كَانُوا مَجْبُورِينَ، كَانُوا مَعْذُورِينَ». قَالَ: فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ؟ قَالَ : «لَا» . قَالَ : فَمَا هُمْ؟ قَالَ: «عَلِمَ مِنْهُمْ فِعْلاً، فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ الْفِعْلِ، فَإِذَا فَعَلُوهُ [١] كَانُوا مَعَ الْفِعْلِ مُسْتَطِيعِينَ». قَالَ الْبَصْرِيُّ: أَشْهَدُ أَنَّهُ الْحَقُّ، وَأَنَّكُمْ أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ.

شرح: فَالنَّاسُ و نظيرش ، به تقدير استفهام است . و فاء براى تفريع است . كَانُوا مَعْذُورِينَ ، اشارت است به اين كه اگر نفى استطاعت ، متضمّنِ جبر مى بود ، جايز نمى بود مذمّت ايشان در امثال آيت سوره كهف: «وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً» . [٢] فَوَّضَ به صيغه مجهول باب تفعيل است . و مراد به تفويض گذشت در شرح عنوان باب سابق . مَا هُمْ اين جا ، مستعمل شده به معنى «كَيْفَ هُمْ» و مراد اين است كه : چگونه است حال ايشان كه با وجود اين كه نه مجبوران اند و نه تفويض سوى ايشان شده ، استطاعت تامّ آنچه كنند دارند و استطاعت تامّ آنچه نكنند ندارند! عَلِمَ (به كسر لام) فِعْلاً عبارت است از «مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَيْه» كه گذشت در حديث پنجم باب سابق . و مراد اين است كه : دانست از ازل اين را كه اگر تسويه كند ميان سعيد و شقى در الطاف ضروريّه مُزيحه علّت و عذر و در الطاف زايده بر آنها كه منافات نداشته باشد با مصالح عامّه ، مثل فايده تكليف كه ابتلا و اختبار است ، سعيد اختيار طاعت مى كند و شقى اختيار معصيت مى كند ، بلكه بر فرض محال ، اگر مفوّض مى بود سوى ايشان نيز ، چنان مى كردند. مراد به آلَةَ الْفِعْلِ حالتى است كه به آن مخلوقات ، مهيّاى فعل شوند . و اضافه آن ،

[١] كافى مطبوع : «فعلوا» .[٢] كهف (١٨) : ١٠١ .