صافي در شرح کافي - قزوینی، خلیل - الصفحة ٣٤٦

سوى او در هر حاجت. و گنجايش دارد هر چيز را به اعتبارِ علم.

توضيح

اصل: [قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْكُلَيْنِي: ]فَهذَا هُوَ الْمَعْنَى الصَّحِيحُ فِي تَأْوِيلِ الصَّمَدِ، لَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْمُشَبِّهَةُ أَنَّ تَأْوِيلَ الصَّمَدِ : الْمُصْمَتُ الَّذِي لَا جَوْفَ لَهُ؛ لِأَنَّ ذلِكَ لَا يَكُونُ إِلَا مِنْ صِفَةِ الْجِسْمِ، وَاللّه ُ ـ جَلَّ ذِكْرُهُ ـ مُتَعَالٍ عَنْ ذلِكَ، هُوَ أَعْظَمُ وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ تَقَعَ الْأَوْهَامُ عَلى صِفَتِهِ، أَوْ يُدْرَكَ [١] كُنْهَ عَظَمَتِهِ، وَلَوْ كَانَ تَأْوِيلُ الصَّمَدِ فِي صِفَةِ اللّه ِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ الْمُصْمَتَ، لَكَانَ مُخَالِفاً لِقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ : «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْ ءٌ» [٢] ؛ لِأَنَّ ذلِكَ مِنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِي لَا أَجْوَافَ لَهَا، مِثْلِ الْحَجَرِ وَالْحَدِيدِ وَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِي لَا أَجْوَافَ لَهَا، تَعَالَى اللّه ُ عَنْ ذلِكَ عُلُوّا كَبِيراً. شرح: پس اين است و بس معنىِ بى عيب در بيانِ مراد به «الصَّمَد» نه آنچه رفته اند به آن جمعى كه تشبيه كرده اند اللّه تعالى را به غير او در اسمِ جامد محض، كه مراد به «الصَّمَد» جسمِ ميان پر است كه درون ندارد؛ چه آن نمى باشد مگر از جمله صفات جسم؛ و اللّه ـ جَلَّ ذِكْرُهُ ـ به غايت بلند مرتبه است از آن، او بزرگ تر و منزّه تر است از اين كه فرود آيد خاطرها بر اسم جامدِ محضِ او، يا دريافته شود مقدار بزرگى او به تعمّق در اسما و صفات او و قياس بزرگى او به بزرگى ديگران. و اگر مى بود مراد به «الصَّمَد» در صفات اللّه ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ ميان پر، هر آينه مى بود «الصَّمَد» مخالفِ قول اللّه ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ در سوره شورى: «نيست مانند آن قسم كسى هيچ چيز»؛ چه «ميان پر» از صفات اجسامِ ميان پر است كه درون ها ندارد، مثل سنگ و آهن و باقى چيزهاى ميان پر كه درون ها ندارد؛ به غايت بلند مرتبه است اللّه از آن، بلندى اى بزرگ.