امام محمّد تقى عليه السلام را كه: مراد به «أبصار» در آيت: «لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَـرُ» چيست؟ پس گفت كه: اى ابو هاشم! ديده هاى دل ها باريك تر از ديده هاى چشم ها است. بيانِ اين آن كه: تو گاه درمى يابى به ديده دل خود سند [١] و هند و شهرهايى را كه داخل نشدى آنها را بر حالى كه درنمى يابى آنها را از دور به چشم خود و ديده هاى دل ها درنمى يابد ذات اللّه تعالى را، پس چگونه است ديده هاى چشم ها؟ مراد اين است كه: نفى ادراكِ اوّل ـ كه اعمّ است ـ لازم دارد نفى ادراكِ دوم را به طريق اولى. نقل كلام هشام:

[حديث دوازدهم]

.اصل: [عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ ، الْأَشْيَاءُ لَا تُدْرَكُ إِلَا بِأَمْرَيْنِ: بِالْحَوَاسِّ، وَالْقَلْبِ؛ وَالْحَوَاسُّ إِدْرَاكُهَا عَلى ثَلَاثَةِ مَعَانٍ: إِدْرَاكاً بِالْمُدَاخَلَةِ ، وَإِدْرَاكاً بِالْمُمَاسَّةِ، وَإِدْرَاكاً بِلَا مُدَاخَلَةٍ وَلَا مُمَاسَّةٍ. فَأَمَّا الْاءِدْرَاكُ الَّذِي بِالْمُدَاخَلَةِ، فَالْأَصْوَاتُ وَالْمَشَامُّ وَالطُّعُومُ. وَأَمَّا الْاءِدْرَاكُ بِالْمُمَاسَّةِ، فَمَعْرِفَةُ الْأَشْكَالِ مِنَ التَّرْبِيعِ وَالتَّثْلِيثِ، وَمَعْرِفَةُ اللَّيِّنِ وَالْخَشِنِ، وَالْحَرِّ وَالْبَرْدِ. وَأَمَّا الْاءِدْرَاكُ بِلَا مُمَاسَّةٍ وَلَا مُدَاخَلَةٍ، فَالْبَصَرُ؛ فَإِنَّهُ يُدْرِكُ الْأَشْيَاءَ بِلَا مُمَاسَّةٍ وَلَا مُدَاخَلَةٍ فِي حَيِّزِ غَيْرِهِ وَلَا فِي حَيِّزِهِ.

شرح: ظاهر اين است كه هشام اين فقرات را به قصد توضيح كلام امام جعفر صادق عليه السلام ، در جواب شبهه عبد اللّه ديصانى ـ كه منقول شد در حديث چهارمِ باب

[١] سِند: يكى از ايالات غربى پاكستان است كه ٤٩٢٨١٠٠ تن سكنه دارد. و شهر مهمّ و پايتخت سابق پاكستان، كراچى در اين ايالت است. و رودخانه سند آن را مشروب مى سازد (فرهنگ فارسى معين). نام ولايتى است معروف و مشهور و در آن شهرهاى آباد است مانند كنوج و لاهور و در ميان هند و سيستان و كرمان واقع است. (لغت نامه دهخدا، ذيل مادّه سند).