گفتید که تقدم عدم شیء بر وجود شیء منحصر به عدم زمانی نیست. حال می‌خواهیم ببینیم آیا بالاخره شما تقدم عدم شیء بر وجود شیء را توانسته‌اید اثبات کنید؟ ما می‌گوییم شما نتوانسته‌اید این را اثبات کنید. آنچه بر وجود شیء تقدم دارد عدم شیء نیست، بلکه ماهیت است و ماهیت در آن اعتباری که تقدم دارد «لیست إلّا هی» است، یعنی نه موجود و نه معدوم است. نه ماهیت معدوم تقدم دارد بر وجود و نه ماهیت موجود، بلکه ذات ماهیت که نه موجود و نه معدوم است بر وجود تقدم دارد.

بله، یک چیز دیگر هم بر وجود تقدم دارد و آن امکان ذاتی ماهیت است. امکان ذاتی، عدم ماهیت نیست، بلکه عبارت است از عدم استحقاق وجود و عدم. ما قبول داریم که این عدم استحقاق بر وجود تقدم دارد، اما این هم عدم شیء نیست. شما به حسب اعتبار عقل می‌گویید: الماهیة قُرّر فأَمکن فأُوجب فوجب فأُوجد فوجد. ما همه اینها را قبول داریم. «قُرّر» یعنی مرتبه ذات ماهیت. «أَمکن» یعنی همین عدم استحقاق وجود و عدم. بعد مرتبه ایجاب است و بعد مرتبه وجوب و بعد مرتبه ایجاد. همه اینها بر وجود مقدم‌اند، ولی عدم ماهیت بر وجود مقدم نیست.

پس ما قبول کردیم که ذات ماهیت بر وجودش تقدم دارد[١] ، و نیز قبول کردیم که امکان و ایجاب و وجوب و ایجاد ماهیت مقدم است بر وجود، ولی ثابت نشد که عدم ماهیت مقدم بر وجود است.

وقتی می‌گوییم «ماهیت باطل الذات و هالک الذات است» معنایش این نیست که ذات ماهیت عدم است. قبول است که ماهیت در ذاتش موجود نیست، اما معدوم هم نیست. این بود اشکالی که در اینجا مطرح است[٢] .

بیان مرحوم آخوند در حدوث ذاتی طبق مبانی خودشان

مرحوم آخوند در اینجا اول نوعی حدوث ذاتی درست می‌کند که فقط مطابق مبانی خود ایشان است. آن مبانی ایشان عبارت است از اصالة‌الوجود تحققآ و جعلا از یک طرف، و این که معلول عین ارتباط و عین تعلق و عین ربط به علت است از

[١] . اين كه اين تقدم چه تقدمی است فعلا مورد بحث ما نيست. مرحوم آخوند می‌گويد اين از قبيل تقدمبالطبع است.

[٢] . ما در اين جلسه به ترتيب كتاب بحث نكرديم.