در این «بحثٌ و تحصیلٌ»[١] مرحوم آخوند مطلبی را به صورت اشکال ذکر کردند و بعد در مقام جواب برآمدند. در جلسه قبل اشکال و مقداری از جواب آن گفته شد، ولی چون مسأله مهم است دوباره اشکال را تقریر می‌کنیم و جوابش را به تفصیلی بیشتر (از بعضی جهات) بیان می‌کنیم.

ربط اشکال به مسأله بقای موضوع در حرکت جوهریه

این اشکال از یک نظر مربوط می‌شود به مسأله بقای موضوع در حرکت جوهریه. البته سابقا درباره بقای موضوع در حرکت جوهریه بحثی داشتیم که از جنبه دیگری بود و در جهت عکس مطلبی بود که اینجا مطرح است. در آنجا می‌گفتیم «در هر حرکتی بقای موضوع شرط است و در حرکت غیرجوهری موضوع باقی قابل فرض است ولی در حرکت جوهریه قابل فرض نیست». آنوقت یک سلسله بحثهایی مطرح می‌شد راجع به اینکه «موضوع در حرکت جوهریه چیست؟ و اگر بخواهیم

[١] . اسفار ج ٣، ص ١٣٣ (مرحله ٧، فصل ٣٣).