هواپیما در دو آن و بلکه در دو زمان هم در یک مکان هست؛ مثلا هواپیمایی که از عراق به ایران می‌آید و بعد از گذشتن از مرز وارد منطقه قصرشیرین می‌شود، اگر این منطقه سی فرسخ امتداد داشته باشد و ما این سی فرسخ را یک مکان برای هواپیما در نظر بگیریم این طور می‌گوییم: هواپیما پنج دقیقه است که در قصرشیرین است؛ یا اگر به اعتبار خاک ایران بگیریم مکان خیلی وسیع‌تر می‌شود و مثلا می‌گوییم هواپیما نیم ساعت است که در خاک ایران است. در اینجا مکان حقیقی هواپیما بیست متر بیشتر نیست، ولی وقتی تمام خاک ایران را به منزله یک واحد در نظر بگیریم هواپیما نیم ساعت است که در یک جاست و آن یک جا ایران است؛ یعنی بودن هواپیما بین مرز خسروی و تهران نیم ساعت استمرار دارد.

به این معنا، جسمی که از این دیوار تا آن دیوار حرکت می‌کند و حرکتش یک دقیقه طول می‌کشد، بودنش بین این مبدأ و منتها یک دقیقه ادامه دارد و این از این باب است که تمامِ از مبدأ تا منتها را یک مکان اعتبار کرده‌ایم. ولی مکان واقعی این جسم دائما لغزان است؛ یعنی اگر طول این جسم یک سانتی‌متر باشد در دو آن هم یک سانتی‌مترِ ثابت نداریم.

مطلبی که آقای طباطبایی می‌فرمایند، صحیح است ولی چاره‌ای برای ما درست نمی‌کند. ]طبق مطلب ایشان[ ما از اول تا آخر عالم را یک فضا فرض می‌کنیم و بعد می‌گوییم استمرار دارد، ولی در واقع هیچ وقت دو وضع فردی ثابت نداریم. پس حرکت توسطیه‌ای که ایشان قائل هستند مشکل را حل نمی‌کند.

اما مرحوم حاجی در واقع منکر حرکت قطعیه است و به نقطه سیال معتقد است که بعدا در مورد آن بحث می‌کنیم. در این مورد حاجی برمی‌گردد به همان نظریه شیخ و امثال او و می‌گوید: وقتی که حرکت حادث می‌شود، در واقع و نفس‌الامر امری حادث شده و آن امر استمرار دارد تا در یک جا پایان می‌یابد. حاجی این مطلب را که یک امر تدریجیالوجود و سیالی هم ـ به نام حرکت قطعیه ـ هست که امتداد دارد به طول زمان، امری ذهنی می‌داند. این هم مبنای حاجی.

مرحوم آخوند حرکت قطعیه را حقیقی می‌داند و در این جهت با آقای طباطبایی هم‌نظر هستند زیرا ایشان هم حرکت قطعیه را حقیقی می‌داند، ولی تصور