مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥١
مجـموعه آثار اسـتاد شهيد مطـهری، جلد ١٢، ص ١٥١
متعدد گفتهاند، روشن است که مقصودشان این است که حرکت امری است که بالفعل محض نیست و در مقایسه با اشیائی که فعلیت محض هستند ضعیفالوجودتر است.
ایرادهایی که بر اشکال دوم آخوند گرفته شده
بر این اشکال هم ایرادهایی گرفته شده؛ آقای طباطبایی ایراد نقضی میکنند و مرحوم حاجی ایراد حلی.
ایراد علامه طباطبایی
آقای طباطبایی میفرمایند: این ایراد به خود شما هم وارد است؛ چون شما هم که جوهر را رابط میدانید آن را متحرک بالذات میدانید، که باز هم به همان معنایی که حرکت امر بالقوه است، آن هم بالقوه است؛ یعنی چون جوهر را متحرک بالذات میدانید پس آن هم مانند حرکتْ امری است بین قوه و فعل، نه قوه محض است و نه فعلیت محض.
ایراد حاجی سبزواری
مرحوم حاجی میفرمایند: اینکه شما میفرمایید آن که وجودش اضعف است نمیتواند علت برای آن که وجودش اقوی است واقع شود، این در علل ایجابی و ایجادی صحیح است نه در علل اعدادی؛ و این مطلبی است که خود شما در همه جا میگویید.
توضیح اینکه: علت موجبه و موجِده ـ که آن علتی است که اشیاء را ایجاد میکند ـ بدون شک باید از موجَد خودش اقوی وجودآ باشد، ولی هیچ کس ادعا نکرده که حرکت علت موجده است. علت مُعدّه نقشش فقط این است که ماده را مستعد و آماده میکند و مانعی ندارد که چیزی که اضعفُ وجودآ است علت اعدادی واقع شود برای چیزی که اقوی وجودآ است. این مثل این است که بذری را که من با حرکت دست خودم بر زمین میپاشم اگر در دست من باقی بود بدون شک هیچ وقت نمیرویید و همین که بذر را حرکت دادم و زیر خاک قرار دادم علت میشود برای اینکه آن بذر بروید، ولی این، علت ایجادی نیست بلکه علت اعدادی است. علت ایجادی در مورد این بذر در صورتی که علل مباشر را در نظر بگیریم، طبیعت