مستدیر. اصلا مدعا در اینجا این است که در درون هر جسمی قوه محرکه‌ای که در آن، اقتضای حرکت روی خط مستقیم یا منحنی است، وجود دارد؛ یعنی جسمی وجود ندارد که در درون آن اقتضای هیچ حرکتی نباشد. همین را به اعتبار دیگر «صورت نوعیه» می‌گویند. البته این، یک قسم از صورت نوعیه است. بحث صورت نوعیه در این فلسفه[١] اهمیت زیادی دارد؛ یعنی اگر نتوانیم صورت نوعیه را اثبات کنیم، خیلی از مسائل این فلسفه بی‌مبنا باقی می‌ماند. مسأله صور نوعیه را مفصلا در باب جواهر و اعراض در مبحث جواهر بحث کرده‌اند. پس مسأله صور نوعیه ارزش فوق‌العاده‌ای دارد.

ولی آیا اثبات صور نوعیه منحصر است به اثبات مطلبی که در اینجا گفتیم؟ یعنی آیا صورت نوعیه منحصر به مبدأ میل است؟ یا نه، اولا صورت نوعیه منحصر به مبدأ میل مستقیم یا منحنی نیست، و ثانیا براهینی که در باب صور نوعیه اقامه می‌شود منحصر به برهانی که در اینجا ذکر شد نیست. در واقع نتیجه این «تتمّةٌ» این است که اگر این مسأله‌ای که اینجا در مورد آن بحث می‌کنیم اثبات نشود، جایی خراب نمی‌شود. آنچه که اگر اثبات نشود خیلی از مسائل ما بی‌مبنا می‌شود اصل صورت نوعیه است، ولی اثبات صورت نوعیه تنها از این راه نیست، بلکه راههای دیگری هم هست، و تازه خود صورت نوعیه هم منحصر به مبدأ حرکت (آنهم حرکت انتقالی) نیست. صورت نوعیه یعنی هر قوه‌ای که به جسم، نوعیت خاص و اثر خاص بدهد. مثلا آتش اثر خاص دارد و آب نیز اثر خاص دارد. اثر خاص آتش احراق است که این اثر در آب وجود ندارد. این غیر از مسأله میل رو به بالای آتش است و اگر مسأله میل رو به بالای آتش ثابت نشد این‌گونه نیست که صورت نوعیه ثابت نشده باشد. بله وقتی می‌خواهند بگویند «آتش طبیعتی غیر از طبیعت آب دارد» از راههایی اثبات می‌کنند که یکی از آنها این است که آتش رو به بالا می‌رود و آب رو به پایین، و یکی دیگر اینکه آتش یک سلسله آثار دارد و آب یک سلسله آثار دیگر. پس اگر این مسأله که در هر جسمی باید مبدأ میلی باشد، اثبات نشود صورت نوعیه را از راههای دیگری می‌شود اثبات کرد، چه در جمادات و چه در

[١] . [يعنی حكمت متعاليه.]